Ένα σπάνιο κάλεσμα με αγάπη και σεβασμό σε συλλόγους, καλλιτέχνες και κοινό, μα πάνω απ’ όλα στην ποντιακή παράδοση έκανε η φιλόλογος ΜΑ Δημιουργικής Γραφής, Αγγελική Παμπουκίδου στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης.
Γράφει ο Χρήστος Κωνσταντινίδης
Μέσα από ένα καίριο κείμενό της συγγραφέως και στιχουργού, που κατάγεται από την Χεροίανα του Πόντου, αναθερμαίνεται η συζήτηση για το μέλλον των ποντιακών πανηγυριών…
Η εκπαιδευτικός, η οποία είναι διδάσκουσα στο Μεταπτυχιακό Δημιουργικής γραφής με κατεύθυνση την Ιστορία και Λογοτεχνία της Ποντιακής στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας,
προτρέπει σε επανεκτίμηση των πρακτικών που μετατρέπουν τελετουργικούς χώρους μνήμης σε θεάματα χωρίς ρίζες. Η συγγραφέας περιγράφει τις «Εμπειρίαι πολιτιστικού περιηγητού» της ως έκκληση προς το τρίπτυχο συλλόγοι–καλλιτέχνες–κοινό: «Μην κάνετε εκπτώσεις στην ποιότητα και την παράδοση», είναι το μήνυμά της.
Το ποντιακό πανηγύρι ως ιεροτελεστία μύησης
Στο κείμενό της η Παμπουκίδου χαρακτηρίζει το ποντιακό πανηγύρι ως ιεροτελεστία μύησης — χρόνο και τόπο όπου μεταβιβάζεται συλλογική μνήμη, γλεντινή ανάταση και ταυτότητα. Προειδοποιεί ότι όταν το εντυπωσιακό υπερισχύει της ουσίας —πυρσοί, πυροτεχνήματα, υπερπαραγωγές— ο κίνδυνος είναι να χάσουν οι νέες γενιές την επαφή με τα δίστιχα, τις μελωδίες και τους σκοπούς που κρατούν ζωντανή την παράδοση.
Το κείμενο περιέχει συγκεκριμένες προτάσεις προς τρεις παραλήπτες. Προς τους συλλόγους τονίζει την ανάγκη για οικονομική επιβίωση αλλά επισημαίνει πως η επιτυχία ενός πανηγυριού δεν μετριέται μόνο σε γεμάτα ταμεία: «Μπορείτε και οφείλετε να θέσετε όρια στα σχήματα με τα οποία θα συνεργαστείτε», γράφει, προτείνοντας ότι το φαντασμαγορικό πρέπει να «μπολιάζεται» με παραδοσιακά ακούσματα ώστε τα παιδιά να γλεντούν ουσιαστικά.
Οι καλλιτέχνες το κοινό και ο Χρύσανθος
Προς τους καλλιτέχνες η Παμπουκίδου απευθύνει σκληρή αλλά σεβαστική παραίνεση: «Στην ποντιακή μουσική δεν υπηρετείτε μόνο ένα μουσικό είδος. Υπηρετείτε μια Ιδέα!» Τους ζητά να διασκευάζουν με σεβασμό παραδοσιακά τίκια, ομάλια και διπάτια και να αποφύγουν τις εύκολες προσεγγίσεις που προσομοιώνουν ποντιακά μοτίβα με μη συγγενή μουσικά είδη. Η λύρα και ο χορός, υπενθυμίζει, δεν ήταν απλώς ψυχαγωγία αλλά προσευχή και ανάταση για έναν λαό που τραυματίστηκε πριν έναν αιώνα.
Το κοινό, εξίσου, καλείται σε ενεργό ρόλο: να απαιτεί ποιότητα, να «θέτει ψηλά τον πήχη» και να αντιστέκεται στον φτηνό εντυπωσιασμό. Η Παμπουκίδου υπενθυμίζει ότι ο θεατής δεν είναι παθητικός αλλά «ψυχή με αισθητική και βίωμα», στοιχείο που μπορεί να καθορίσει την πορεία των εκδηλώσεων. Εδώ αξίζει ως Pontos Voice, να δώσουμε και ένα παράδειγμα από το 1994, όταν σε μαγαζί ζητήθηκε από τον αηδόνι του Πόντου, τον Χρύσανθο, να τραγουδήσει νεοποντιακά τραγούδια, τα οποία εκείνη την εποχή είχαν γίνει μόδα, αλλά ποτέ δεν απέκτησαν τη διαχρονικότητα των παραδοσιακών. «Όχι Καραλάζο σε εμένα ρε, τρελαίνομαι», απάντησε, όταν το κοινό του έκανε σχετική παραγγελιά. Είναι ένα περισττικό που στην ουσία εξηγεί πόσο μεγάλη είναι η ευθύνη τόσο του κοινού όσο και του καλλιτέχνη. Στην περίπτωση του μεγάλου υπηρέτη της ποντιακής παράδοσης, δεν δέχτηκε να βάλει νερό στο κρασί, ακόμα και αν έγινε δυσάρεστος. Προφανώς γιατί ήξερε την ευθύνη του.
Μη γίνει η νεολαία η γενιά του “γαλαπαλούχ εποίκεν”
Στο μήνυμά της η αξιότιμη φιλόλογος αναδεικνύει και τη διάσταση της νεολαίας! Η Παμπουκίδου επιδιώκει την ένταξη της νέας γενιάς στον πολιτισμό ως μέσου πρόληψης της κοινωνικής αποξένωσης και της βίας. Το πανηγύρι, γράφει, «είναι μύηση, είναι υγιής χώρος και χρόνος για το σώμα και την ψυχή». Η προσπάθεια είναι να μη γίνει η επόμενη γενιά «η γενιά που ‹γαλαπαλούχ’ εποίκεν›» — εικόνα που χρησιμοποιεί για να περιγράψει τον κίνδυνο απώλειας της πολιτιστικής συνέχειας.
Πρακτικά, οι προτάσεις που διατυπώνονται στο κείμενο συγκλίνουν σε λίγες αλλά σαφείς ενέργειες: επιλογή σχήματος με σεβασμό στο ρεπερτόριο, ισορροπία θεάματος και παράδοσης, ενσωμάτωση εκπαιδευτικών στιγμών για τα δίστιχα και τους σκοπούς, και ενίσχυση της τοπικής συμμετοχής ώστε τα πανηγύρια να παραμείνουν χώροι κοινωνικής συνοχής και όχι εμπορικής εκμετάλλευσης.
Όπως σημειώνει, οι παρεμβάσεις αυτές δεν απαιτούν αποκήρυξη του σύγχρονου στοιχείου — συνθέσεις, σύγχρονα όργανα και νέες φόρμες γίνονται αποδεκτές, αλλά μόνο όταν υπηρετούν και όχι όταν υποκαθιστούν την παράδοση. Η συγγραφέας επιμένει στην ανάγκη για ποιότητα «με ωδίνες» — δηλαδή δημιουργία που προέρχεται από σεβασμό και βαθιά κατανόηση, όχι από πρόχειρη σύμμειξη στοιχείων.
Τα πανηγύρια ως ζωντανές αφετηρίες μνήμης
Το μήνυμα, στο οποίο πρέπει να δοθεί έμφαση είναι, ότι η τοπική πολιτιστική ζωή έχει μπροστά της επιλογές: να αφήσει τα πανηγύρια να γίνουν απλώς θεάματα ή να τα μετατρέψει σε ζωντανές αφετηρίες μνήμης και ταυτότητας. Η έκκληση της Αγγελικής Παμπουκίδου είναι σαφής! Χρειάζεται συλλογική ευθύνη για να παραμείνει το ποντιακό πανηγύρι «ποντιακό» — στην ουσία και όχι μόνο στην εικόνα.
Στο τέλος της ανάρτησής της στο προσωπικό της προφίλ στο Facebook, η εκπαιδευτικός επισύναψε ένα βίντεο με το πανηγύρι με Γιώργο Σοφιανίδη και Αλέξη Παρχαρίδη από το Πρωτοχώρι, το θρυλικό Πορτοράζ, το καλοκαίρι του 2025, το οποίο πραγματικά αποτελεί φάρο ποντιακής μυσταγωγίας.
Η ανάρτηση της Παμπουκίδου
ΠΕΡΙ ΠΟΝΤΙΑΚΩΝ ΠΑΝΗΓΥΡΙΩΝ Ο ΛΟΓΟΣ: Κάποτε διονυσιακά, κάποτε απογοητευτικά…
Ας ονομάσουμε τις παρακάτω σκέψεις «Εμπειρίαι πολιτιστικού περιηγητού»
ΠΡΟΣ ΑΓΑΠΗΤΟ ΤΡΙΠΤΥΧΟ, ΣΥΛΛΟΓΟΙ- ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ-ΚΟΙΝΟ (με τυχαία σειρά)
Ο πολιτισμός μας, για να επιβιώσει, δεν έχει ανάγκη από ποντιακά placebo…
ΑΓΑΠΗΤΟΙ ΣΥΛΛΟΓΟΙ
Επιτελείτε ένα ιερό έργο. Κάποιοι το πληρώνετε προσωπικά με διώξεις και αυτόφωρα! Τα τελευταία μάλιστα χρόνια βαδίζετε τον δρόμο του μοναχικού αγωνιστή και διεξάγετε άνιση μάχη με οικονομικές δυσχέρειες. Συμμεριζόμαστε επομένως την αγωνία σας να διασφαλίσετε τη μεγαλύτερη δυνατή προσέλευση στο πανηγύρι. Η αλήθεια είναι ότι τα γεμάτα ταμεία κάνουν τους αγώνες ρεαλιστικούς. Όμως, θερμή παράκληση, μην κάνετε εκπτώσεις στην ποιότητα και την παράδοση.
Μπορείτε και οφείλετε να θέσετε όρια στα σχήματα με τα οποία θα συνεργαστείτε. Τα παιδιά μας θα γλεντήσουν το ίδιο, αν όλο αυτό το φαντασμαγορικό combo μουσικής-θεάματος, μπολιαστεί με παραδοσιακή μουσική. Ναι στους πυρσούς, τα πυροτεχνήματα και τις ιπτάμενες χαρτοπετσέτες, μόνο αν η νεολαία μας εκστασιάζεται με ακούσματα Κρώμνης, Ματσούκας, Γαράσαρης, Μαντέν (και γίνεται, προς έκπληξη πολλών!). Ναι στην προσθήκη ντραμς και συνθεσάιζερ, μόνο αν η λύρα παίζει όντως ΠΟΝΤΙΑΚΑ… Ναι στο κλαρίνο, στις ρούμπες και τα τσιφτετέλια, μόνο αν ακούγονται ως πινελιά σε μια αμιγώς ποντιακή βραδιά. Όχι στο αντίστροφο.
ΑΓΑΠΗΤΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ
Με μεγάλο σεβασμό στο έργο που επιτελείτε, μοιράζομαι σκέψεις:
Στην ποντιακή μουσική δεν υπηρετείτε μόνο ένα μουσικό είδος. Υπηρετείτε μια Ιδέα! Είστε τα κλαδιά ενός δέντρου με πολύ βαθιές ρίζες. Είστε η μελωδική φωνή της ψυχής μας, της φυλής μας, που ήρθε τραυματισμένη πριν 100+ χρόνια και πάλεψε να επιβιώσει. Ο πολιτισμός, τα δίστιχα και οι σκοποί (συχνά αιώνων) ήταν βασικοί πυλώνες της ανάτασης και ανάστασής της. Η λύρα κι ο χορός ήταν η προσευχή τους!
Περιφρουρήστε την παράδοση και την ποιότητα. Διασκευάστε παραδοσιακά τίκια, ομάλια και διπάτια και επενδύστε τα με ό,τι συνοδεία και θέαμα πιστεύετε ότι θα είναι ελκυστικό στη νεολαία. Αγγίξτε ταπεινά ό,τι παραλάβατε και δημιουργήστε νέα ποιοτικά έργα, που θα γεννηθούν με ωδίνες κι όχι με συρραφή λέξεων με κατάληξη – όπον, και ατυχή προσομοίωση ποντιακής μουσικής με μελωδίες Χιώτη μάμπο και Τερλέγκα (με κάθε σεβασμό σε πρόσωπα και είδη)! Βάλτε τέλος στα ποντιοφανή κι όχι ποντιακά τραγούδια. Γιατί η νεολαία μας ακόμη γλεντά φωνάζοντας «…’ς σην πλατείαν χορεύ’νε!!!»
ΑΓΑΠΗΤΟ ΚΟΙΝΟ,
Διαμορφώνεις την τάση που θα επικρατήσει. Να απαιτείς ευγενικά την ποιότητα! Θέσε ψηλά τον πήχη. Μη συμβιβάζεσαι. Δεν είσαι μονάδα που άγεται και φέρεται, αλλά βασικό κομμάτι της βραδιάς, ψυχή με αισθητική και βίωμα. Είσαι μέρος της ιεροτελεστίας, της ιστορίας, της εξέλιξης.
Θέλουμε τη νεολαία μας εκεί, μαζί μας, στον πολιτισμό κι όχι στους δρόμους, να βανδαλίζει και να βανδαλίζεται.
Το ποντιακό πανηγύρι είναι μύηση, είναι υγιής χώρος και χρόνος για το σώμα και την ψυχή.
Είμαστε όλοι συνυπεύθυνοι να το διατηρήσουμε ΠΟΝΤΙΑΚΟ!
(Για να μην γίνουμε η γενιά που «γαλαπαλούχ’ εποίκεν»…)
Αγγελική Παμπουκίδου ποίος εν;
Η Αγγελική Παμπουκίδου (γεν. 30 Μαρτίου 1974, Μίντεν Γερμανίας) είναι συγγραφέας, ποιήτρια, στιχουργός και εκπαιδευτικός με ενεργή παρουσία στον χώρο του ποντιακού πολιτισμού και της σύγχρονης λογοτεχνίας. Μεγάλωσε στην Κάτω Τούμπα της Θεσσαλονίκης· η καταγωγή της συνδέει τις ρίζες της με το Κιλκίς και την Καρδίτσα: οι παππούδες της, πρόσφυγες από τη Χεροίανα του Πόντου, εγκαταστάθηκαν στην Κορυφή Κιλκίς, ενώ το χωριό της μητέρας της είναι το Ξινονέρι Καρδίτσας.
Σπούδασε Ελληνική Φιλολογία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης με ειδίκευση στη Γλωσσολογία και είναι τελειόφοιτη του μεταπτυχιακού προγράμματος «Δημιουργική Γραφή – Συγγραφή» του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας. Μιλά αγγλικά, ιταλικά και γερμανικά και κατέχει πτυχίο ECDL στην Πληροφορική. Στο πλαίσιο της διαρκούς επιμόρφωσής της έχει παρακολουθήσει πλήθος σεμιναρίων. Το 1996 δίδαξε Ελληνικά ως δεύτερη γλώσσα σε πρόγραμμα του ΑΠΘ για ομογενείς της πρώην Σοβιετικής Ένωσης. Από το 1996 έως το 2010 εργάστηκε στην ιδιωτική εκπαίδευση (φροντιστήρια και τα Εκπαιδευτήρια «Μαντουλίδη»), ενώ από το 2011 διδάσκει στη δημόσια δευτεροβάθμια εκπαίδευση.
Ως συγγραφέας απέκτησε ευρεία αναγνώριση με το ιστορικό μυθιστόρημά της Οι Νεράιδες του Πόντου (2018), έργο που έφτασε στην τέταρτη έκδοση και μεταφέρθηκε θεατρικά. Το 2020 κυκλοφόρησε το παιδικό παραμύθι Νεράιδες και Υπερήρωες του Πόντου, το πρώτο του είδους του παγκοσμίως, που εκδόθηκε και σε αγγλική ψηφιακή μορφή. Το 2024 εξέδωσε την ποιητική συλλογή Τα Δάκρυα των Αγίων και άλλα ποιήματα για τον Πόντο. Πολλά από τα βιβλία της έχουν παρουσιαστεί σε πόλεις της Ελλάδας και στο εξωτερικό, ενώ έργο της βρίσκεται υπό μετάφραση στη ρωσική γλώσσα.
Στον χώρο της ποίησης και της στιχουργίας έχει διακριθεί με το πρώτο Πανελλήνιο Βραβείο Ποίησης (2023) στον διαγωνισμό «Πόντου Έμπνευσις». Από το 2003 δραστηριοποιείται ενεργά στη δισκογραφία, με πάνω από τριάντα τραγούδια να προωθούνται σε ραδιόφωνο και ψηφιακές πλατφόρμες· υπήρξε βασική στιχουργός σε δίσκους όπως «Ας σ’ ουρανού το κρενίν» και «Μεταξοζύγιστον» και συνεργάστηκε με σημαντικούς πόντιους συνθέτες και ερμηνευτές. Έχει γράψει, σκηνοθετήσει και συμμετάσχει σε θεατρικές παραστάσεις, έχει υπογράψει τη σκηνοθεσία μουσικών βιντεοκλίπ και έχει ερμηνεύσει παραδοσιακά μοιρολόγια σε ντοκιμαντέρ και διαδικτυακές παραγωγές.
Η επαγγελματική της δραστηριότητα περιλαμβάνει εισηγήσεις σε επιστημονικά συνέδρια και ημερίδες γύρω από την ποντιακή μουσική και λογοτεχνία, καθώς και πολυπληθείς εμφανίσεις σε τηλεοπτικά και ραδιοφωνικά μέσα. Παράλληλα με τη συγγραφική και μουσική της δουλειά, διατηρεί ενεργή παρουσία στη σκηνή, ερμηνεύοντας σε συναυλίες και εκδηλώσεις.
Είναι παντρεμένη με τον λυράρη και ερμηνευτή Θοδωρή Κοτίδη. Ζουν στα Μετέωρα της Θεσσαλονίκης και έχουν τέσσερα παιδιά: την Ανθή, την Αναστασία, την Αλεξία και τον Λεωνίδα. Η πολύπλευρη δράση της Αγγελικής Παμπουκίδου στον χώρο του ποντιακού πολιτισμού, της λογοτεχνίας και της μουσικής καταδεικνύει μια διαρκή προσπάθεια διαφύλαξης και ανανέωσης της παράδοσης μέσα από δημιουργικότητα και διεπιστημονικό διάλογο.
Ο Χρήστος Κωνσταντινίδης είναι δημοσιογράφος ποντιακής καταγωγής. Οι πρόγονοί του προέρχονται από το Κοιλάδι Τραπεζούντας, το Χαμσίκιοϊ Ματσούκας και τη Θεοδοσιούπολη (Ερζερούμ).
