Μια ξεχασμένη σελίδα της αστικής και πολιτιστικής ιστορίας του Πόντου επανήλθε δυναμικά στο προσκήνιο μέσα από την πρωτοβουλία της σελίδας Romeika Tragodias στο Facebook, η οποία αξιοποίησε την Τεχνητή Νοημοσύνη για να δώσει ξανά ζωή στην εμβληματική Όπερα της Τραπεζούντας. Με αφετηρία μια παλιά φωτογραφία, το ιστορικό κτήριο «κινήθηκε» ξανά στον ψηφιακό χρόνο, προκαλώντας συγκίνηση και θαυμασμό σε όσους είδαν το σχετικό βίντεο και θυμήθηκαν ότι η Τραπεζούντα δεν ήταν μόνο εμπορικός κόμβος της Ανατολής, αλλά και μια πόλη με έντονη θεατρική, μουσική και ευρωπαϊκή πολιτιστική ταυτότητα.
Το βίντεο εκτυλίσσεται πρωί με ηλιόλουστη μέρα και όχι τόσο μεγάλη κίνηση, λες και πρόκειται για πρωινό Κυριακής μετά από το σχόλασμα της εκκλησίας. Ακούγεται το πέταγμα περιστεριών, δημιουργώντας μια αίσθηση που συνειρμικά μας φέρνουν στο μυαλό τα Θεοφάνια, όπου η πτήση του περιστεριού συνδέεται με το Άγιο Πνεύμα.
Η ανάρτηση της Romeika Tragodias λειτούργησε σαν ένα μικρό ψηφιακό μνημόσυνο για ένα κτήριο που κάποτε δέσποζε στο περίφημο Μεϊντάν, την κεντρική πλατεία της Τραπεζούντας. Στην ανατολική πλευρά της πλατείας, προς τη Δαφνούντα, ακριβώς απέναντι από το δημαρχείο και πάνω στον δρόμο που οδηγούσε στο σταυροδρόμι, το γνωστό Ταξίμ, βρισκόταν η Όπερα της Τραπεζούντας, ένα οικοδόμημα που μόνο ως τυχαίο δεν μπορεί να θεωρηθεί για μια πόλη που συχνά παρουσιάζεται μέσα από στερεότυπα της εποχής με καμηλιέρηδες, εμπορεύματα και ανατολίτικη κίνηση.
Κι όμως, στην καρδιά αυτής της πόλης, της πρωτεύουσας των Μεγαλοκομνηνών, στεκόταν από το 1905 ένα κτήριο όπερας με δύο σειρές θεωρείων, διώροφο, σε σχήμα πετάλου, με αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά art nouveau, απόλυτα εναρμονισμένο με τις ευρωπαϊκές τάσεις της εποχής. Η παρουσία του και μόνο μαρτυρούσε ότι η Τραπεζούντα διέθετε όχι απλώς εμπορική ή γεωγραφική σημασία, αλλά και μια ισχυρή αστική τάξη που διεκδικούσε πολιτιστικό εκτόπισμα αντίστοιχο με μεγάλες πόλεις του ευρύτερου χώρου.
Για να γίνει αντιληπτό το βάρος αυτής της πραγματικότητας, αρκεί να σημειωθεί ότι η περίφημη όπερα Süreyya της Κωνσταντινούπολης εγκαινιάστηκε το 1927, ενώ στη Σμύρνη η όπερα Ριγκολέττο του Βέρντι παρουσιάστηκε το 1917. Με απλά λόγια, η Τραπεζούντα είχε ήδη αποκτήσει Όπερα από το 1905, σε μια εποχή που αρκετά άλλα μεγάλα αστικά κέντρα της περιοχής δεν είχαν ακόμη συγκροτήσει αντίστοιχες πολιτιστικές υποδομές.
Η ύπαρξη της Όπερας δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από το κοινωνικό υπόβαθρο της ελληνικής και γενικότερα της αστικής τάξης της Τραπεζούντας. Πρόκειται για ένα περιβάλλον που δεν ζούσε μόνο μέσα στην τοπική παράδοση, αλλά ανοιγόταν προς την Ευρώπη. Η ίδια τάξη που στα ιδιωτικά μουχαμπέτια της άκουγε λύρα και τραγουδούσε ποντιακά, ήταν εκείνη που ταξίδευε, εμπορευόταν, σπούδαζε στα μεγάλα πανεπιστήμια της Ευρώπης, άκουγε ευρωπαϊκή μουσική και χόρευε ακόμη και βαλς. Αυτή η διπλή πολιτιστική ταυτότητα, βαθιά ελληνική και ταυτόχρονα κοσμοπολίτικη, εξηγεί γιατί ένα τέτοιο κτήριο όχι μόνο χτίστηκε, αλλά και βρήκε λόγο ύπαρξης στην Τραπεζούντα.
Υπάρχουν αναφορές, σύμφωνα με την καθηγήτρια αρχιτεκτονικής Παρυσάτιδα Παπαδοπούλου-Συμεωνίδου, η οποία επικαλείται στοιχεία του Τούρκου αρχιτέκτονα prof. Dr. M. Sümerkan, ότι δύο κτήρια όπερας και θεάτρου χτίστηκαν εκείνη την εποχή με διαταγή του Σουλτάνου Αμπντουλχαμίτ Β΄, ένα στην Τραπεζούντα και ένα στη Θεσσαλονίκη. Ωστόσο, η εκδοχή αυτή αντιμετωπίζεται με επιφύλαξη, ειδικά για τη Θεσσαλονίκη, καθώς στοιχεία από τα αρχεία της πόλης δείχνουν ότι το σχετικό κτήριο χτίστηκε αργότερα, μετά το 1911. Επομένως, το μόνο ασφαλές συμπέρασμα είναι ότι η Όπερα της Τραπεζούντας υπήρξε και λειτούργησε ως σύμβολο μιας ανεπτυγμένης αστικής ζωής, ανεξαρτήτως του ποιος είχε δώσει την αρχική εντολή για την ανέγερσή της.
Αυτό που επίσης μένει ως ισχυρό αποτύπωμα είναι ότι η Τραπεζούντα δεν διέθετε μόνο Όπερα, αλλά και το Θέατρο Θεοφυλάκτου, που ίδρυσε ο μεγάλος ευεργέτης Κωστάκης Θεοφύλακτος στην ενορία του Αγίου Γρηγορίου Νύσσης, απέναντι από το ρωσικό προξενείο. Εκεί παρουσιάζονταν παραστάσεις από ντόπιους ποντιακούς θιάσους, αλλά και από αθηναϊκά και άλλα ελληνικά σχήματα. Το γεγονός αυτό αποδεικνύει ότι το κοινό του Πόντου όχι μόνο είχε θεατρική παιδεία, αλλά και διψούσε για επαφή με την ευρύτερη ελληνική πνευματική και καλλιτεχνική παραγωγή.
Παραμένει άγνωστο ποια ακριβώς έργα ανέβηκαν στην Όπερα της Τραπεζούντας στα λίγα χρόνια που την πρόλαβε ο ελληνικός πληθυσμός πριν από τον ξεριζωμό. Είναι όμως σαφές ότι το κτήριο αυτό συνδέθηκε ιστορικά με τον ελληνικό και χριστιανικό χαρακτήρα της πόλης. Μετά τη Γενοκτονία, τους διωγμούς και την αρπαγή των περιουσιών των Ελλήνων του Πόντου, η Όπερα έπαψε να έχει το κοινό και τη δυναμική που απαιτούσε η θεατρική και λυρική ζωή. Το κτήριο λειτούργησε στη συνέχεια ως κινηματογράφος, μέχρι που οδηγήθηκε στη φθορά και τελικά στην κατεδάφιση το 1958.
Η κατεδάφισή του μόνο ως τεχνική επιλογή δεν μπορεί να διαβαστεί. Σύμφωνα με τουρκική ηλεκτρονική ειδησεογραφική πηγή, το κτήριο γκρεμίστηκε με βαριοπούλες μέσα σε δύο εβδομάδες από 30 εργάτες, στο πλαίσιο έργων διάνοιξης δρόμου. Για πολλούς, η εξαφάνιση της Όπερας ήταν ακόμη μία ένδειξη ότι το κτήριο κουβαλούσε το ελληνικό παρελθόν της Τραπεζούντας, ένα παρελθόν που το νέο καθεστώς της πόλης δεν ήθελε να διατηρεί ορατό στο δημόσιο χώρο.
Ακριβώς εδώ βρίσκεται και η σημασία της πρωτοβουλίας της Romeika Tragodias. Εκεί όπου η φυσική καταστροφή επιχείρησε να σβήσει τη μνήμη, η ψηφιακή τεχνολογία έρχεται να την ανακαλέσει. Το βίντεο που δημιουργήθηκε με τη βοήθεια της Τεχνητής Νοημοσύνης δεν είναι απλώς ένα ευρηματικό οπτικό αποτέλεσμα. Είναι μια πράξη πολιτιστικής ανάκτησης. Είναι μια υπενθύμιση ότι η Τραπεζούντα υπήρξε τόπος υψηλής αισθητικής, θεατρικής παιδείας και αστικού εκλεπτυσμού, πολύ πριν οι διωγμοί και οι καταστροφές επιχειρήσουν να σβήσουν τα ίχνη αυτής της πραγματικότητας.
Η αναβίωση της Όπερας της Τραπεζούντας μέσα από μια παλιά φωτογραφία υπενθυμίζει με τον πιο καθαρό τρόπο πως η μνήμη δεν πεθαίνει εύκολα. Μπορεί να θαφτεί κάτω από ερείπια, να αλλοιωθεί από την προπαγάνδα ή να σβηστεί από τους χάρτες, αλλά πάντα θα βρίσκει τρόπο να επιστρέφει. Και αυτή τη φορά, επέστρεψε μέσα από μια οθόνη, με την υπογραφή μιας σελίδας που αποφάσισε να ξαναδώσει μορφή, κίνηση και φωνή σε ένα από τα πιο λαμπρά σύμβολα του ελληνικού πολιτισμού στον Πόντο.
Το Pontosvoice.com (…τ’εμέτερον η λαλία) είναι μια ενημερωτική ιστοσελίδα που σκοπό έχει να ενημερώνει τον Ποντιακό κόσμο για όλα τα νέα που αφορούν τον Ποντιακό Ελληνισμό , δράσεις, εκδηλώσεις, ιστορικά ευρήματα, απόψεις. Είμαστε μια ανοιχτή ομάδα και είμαστε η φωνή όλων , μην διστάσετε να επικοινωνήσετε μαζί μας για ότι σας απασχολεί στο info@pontosvoice.com
