Καλεντερίδης: Γιατί δεν έχουμε ανδριάντα του Χρύσανθου Τραπεζούντος;

Στην ιστορική στάση του Χρύσανθου Τραπεζούντος αναφέρθηκε ο Σάββας Καλεντερίδης, φωτίζοντας μια μορφή της Εκκλησίας και του Ελληνισμού που, όπως τόνισε, αξίζει πολύ μεγαλύτερη θέση στη συλλογική μνήμη.

Ο Καλεντερίδης υπενθύμισε ότι ο Χρύσανθος, κατά κόσμον Χρύσανθος Φιλιππίδης, δεν ήταν Πόντιος στην καταγωγή, αλλά από την Κομοτηνή. Υπήρξε όμως Μητροπολίτης Τραπεζούντος και συνδέθηκε βαθιά με τον Πόντο, αφήνοντας πίσω του και ένα σημαντικό ιστορικό έργο για την Εκκλησία της Τραπεζούντας.

Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στη στάση του Χρύσανθου κατά την περίοδο της ρωσικής κατοχής στην Τραπεζούντα. Όπως είπε, ο τότε μητροπολίτης απαίτησε την προστασία των μουσουλμάνων της περιοχής, φρόντισε για τη μεταφορά τροφίμων σε μουσουλμανικά χωριά και απέκτησε τέτοιο κύρος, ώστε όταν επέστρεψαν οι Τούρκοι μετά την αποχώρηση των Ρώσων, δεν πείραξαν ούτε τον ίδιο ούτε τους χριστιανούς της περιοχής, καθώς υπήρχαν μαρτυρίες ότι εκείνος είχε προστατεύσει τους μουσουλμάνους.

Ο Καλεντερίδης στάθηκε επίσης στην κορυφαία στιγμή της ζωής του Χρύσανθου ως Αρχιεπισκόπου Αθηνών. Όταν οι Γερμανοί μπήκαν στην Αθήνα στις 27 Απριλίου 1941, ο Χρύσανθος αρνήθηκε να συμμετάσχει στην παράδοση της πόλης. Η φράση που επικαλέστηκε ήταν χαρακτηριστική: ο αρχηγός της Εκκλησίας δεν παραδίδει την πρωτεύουσα της πατρίδας του σε ξένους, αλλά έχει καθήκον να φροντίσει για την απελευθέρωσή της.

Ακόμη πιο βαριά ήταν η άρνησή του να ορκίσει την κατοχική κυβέρνηση Τσολάκογλου. Ο Χρύσανθος, σύμφωνα με όσα ανέφερε ο Καλεντερίδης, ξεκαθάρισε ότι ο βασιλιάς και η νόμιμη ελληνική κυβέρνηση είχαν αναχωρήσει για να συνεχίσουν τον αγώνα και επομένως ο αρχηγός της Εκκλησίας δεν μπορούσε να ορκίσει κυβέρνηση σχηματισμένη υπό τη διοίκηση του εχθρού.

Ο Καλεντερίδης περιέγραψε και τη συνάντηση του Χρύσανθου με τον Γερμανό στρατάρχη Φον Στούμε. Όπως είπε, ο αρχιεπίσκοπος τον δέχθηκε όρθιος, ψυχρός, χωρίς να του δώσει το χέρι και χωρίς να του επιτρέψει ουσιαστικά να καθίσει. Όταν του ζητήθηκε η συνεργασία της Εκκλησίας με τις κατοχικές δυνάμεις, απάντησε ότι η Εκκλησία της Ελλάδος βρισκόταν πάντοτε στο πλευρό του ελληνικού λαού στους αγώνες του και θα έπραττε το καθήκον της και σε εκείνη την κρίσιμη περίσταση.

Για τον Καλεντερίδη, αυτή ήταν στάση πραγματικού ιεράρχη! Πολιτικό θάρρος, διπλωματικός νους και εθνική αξιοπρέπεια απέναντι στην κατοχή.

Η στάση αυτή κόστισε στον Χρύσανθο. Η κατοχική κυβέρνηση Τσολάκογλου μεθόδευσε την απομάκρυνσή του από τον αρχιεπισκοπικό θρόνο, η οποία έγινε στις 2 Ιουλίου 1941, μόλις 66 ημέρες μετά την είσοδο των Γερμανών στην Αθήνα.

Ο Καλεντερίδης συνέδεσε την αναφορά στον Χρύσανθο με ένα ευρύτερο σχόλιο για το πώς η Ελλάδα τιμά ή υποβαθμίζει τα ιστορικά της πρότυπα. Έφερε ως παράδειγμα τον ανδριάντα του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου κοντά στη Μητρόπολη Αθηνών, λέγοντας ότι βρίσκεται σχεδόν κρυμμένος, σε αντίθεση με άλλες μορφές που προβάλλονται περισσότερο.

Το μήνυμά του ήταν προφανές! Πρόσωπα όπως ο Χρύσανθος Τραπεζούντος και ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος δεν πρέπει να μένουν στο περιθώριο της εθνικής μνήμης. Είναι μορφές που δείχνουν τι σημαίνει ευθύνη, αντίσταση και θυσία.

Παράλληλα, ο Καλεντερίδης αναγνώρισε ότι είχε αδικήσει σε έναν βαθμό τον Αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό, θεωρώντας τον απλώς εκείνον που διαδέχθηκε τον Χρύσανθο και όρκισε την κατοχική κυβέρνηση. Επικαλούμενος όμως άρθρο του Γιώργου Παπαθανασόπουλου, σημείωσε ότι ο Δαμασκηνός ανέπτυξε αργότερα σημαντική αντιστασιακή δράση, βοήθησε τον ελληνικό λαό στην Κατοχή και συνέβαλε στη διάσωση Εβραίων.

Ωστόσο, το κεντρικό πρόσωπο της αναφοράς παρέμεινε ο Χρύσανθος Τραπεζούντος: ο ιεράρχης που προστάτευσε ανθρώπους ανεξαρτήτως θρησκείας στον Πόντο, που δεν παρέδωσε την Αθήνα στους κατακτητές, που δεν όρκισε κυβέρνηση υπό τον εχθρό και που πλήρωσε τη στάση του με την απομάκρυνσή του.

Το συμπέρασμα του Καλεντερίδη ήταν καθαρό: τέτοιες μορφές δεν είναι απλώς ιστορικά πρόσωπα. Είναι πρότυπα εθνικής αξιοπρέπειας.