Η 19η Μαΐου είναι μία από τις πιο φορτισμένες ημερομηνίες στην ελληνοτουρκική ιστορική μνήμη. Για την Τουρκία αποτελεί εθνική γιορτή: την «Ημέρα Μνήμης του Ατατούρκ, Νεολαίας και Αθλητισμού». Για τον Ποντιακό Ελληνισμό, όμως, είναι ημέρα μνήμης για τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου.
Στην τουρκική επίσημη αφήγηση, η 19η Μαΐου 1919 σηματοδοτεί την άφιξη του Μουσταφά Κεμάλ στη Σαμψούντα, γεγονός που παρουσιάζεται ως αφετηρία του Τουρκικού Πολέμου της Ανεξαρτησίας και της πορείας που οδήγησε στην ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας το 1923. Η ημέρα καθιερώθηκε ως επίσημη γιορτή το 1938 και είναι αφιερωμένη στη νεολαία και στον αθλητισμό, με τελετές, παρελάσεις, πολιτιστικές δράσεις και επισκέψεις στο Αnıtkabir, το μαυσωλείο του Ατατούρκ στην Άγκυρα.
Για πολλούς Τούρκους η 19η Μαΐου έχει και έναν πρόσθετο συμβολισμό, καθώς αντιμετωπίζεται ως τα «γενέθλια» του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ. Αν και η ακριβής ημερομηνία γέννησής του δεν είναι γνωστή, ο ίδιος φέρεται να ταύτιζε συμβολικά τη γέννησή του με την 19η Μαΐου, την ημέρα δηλαδή που άρχισε η πολιτική και ιστορική του πορεία με την άφιξή του στη Σαμψούντα. Γι’ αυτό και κάθε χρόνο πολίτες καταθέτουν στεφάνια σε μνημεία του Ατατούρκ, ενώ τουρκικές σημαίες αναρτώνται σε σπίτια, δημόσια κτίρια και δρόμους.
Τι γράφουν – αναρτούν στην Τουρκία για την 19η Μαΐου – την εικόνα μετέφρασε στα ελληνικά, στον προσωπικό του λογαριασμό ο Ιωακείμ Καρεπίδης, υποψήφιος διδάκτορας Λαογραφίας στο Τμήμα Φιλολογίας του ΕΚΠΑ, Ιστορικός, καταξιωμένος χοροδιδάσκαλος και ερευνητής της ποντιακής παράδοσης, για να είναι κατανοητό σε όλους.
«Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος τελείωσε», «η Οθωμανική Αυτοκρατορία είχε χάσει τον πόλεμο», «οι άνθρωποι ήταν λυπημένοι και απελπισμένοι», «αλλά ένα άτομο δεν τα παράτησε», «αυτός πίστευε στην ελευθερία», «στις 19 Μαΐου πήγε στη Σαμψούντα», «ήθελε να δώσει ελπίδα σε όλους», «το τουρκικό έθνος πίστεψε σε αυτόν και βρήκε ξανά την ελπίδα του», «η 19η Μαΐου έγινε η αρχή του Τουρκικού Πολέμου της Ανεξαρτησίας», «μαζί πίστεψαν, αντιστάθηκαν, πάλεψαν και νίκησαν», «αυτός ο ήρωας ίδρυσε τη νέα και σύγχρονη Δημοκρατία της Τουρκίας», «και αφιέρωσε τη 19η Μαΐου στη νεολαία», «είναι η ελπίδα του μέλλοντος, τα λαμπερά λουλούδια. Όλη μου η ελπίδα είναι στη νεολαία», είπε, «σήμερα γιορτάζουμε με υπερηφάνεια τη 19η Μαΐου», «και θυμόμαστε αυτόν τον γενναίο και πιστό ήρωα με σεβασμό».
Για τους Έλληνες του Πόντου, η άφιξη του Κεμάλ στη Σαμψούντα δεν είναι σύμβολο ελευθερίας, αλλά σημείο καμπής στην τελευταία και πιο σκληρή φάση των διωγμών, των εκτοπίσεων, των ταγμάτων εργασίας, των πορειών θανάτου και της εξόντωσης του ποντιακού ελληνισμού.
Η Ελλάδα αναγνώρισε επισήμως τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου το 1994 και καθιέρωσε τη 19η Μαΐου ως ημέρα μνήμης. 353.000 Έλληνες του Πόντου χάθηκαν μέσα από σφαγές, εκτοπίσεις, κακουχίες και οργανωμένες πολιτικές εξόντωσης. Η Γενοκτονία των Ποντίων εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της καταστροφής των χριστιανικών πληθυσμών της Ανατολής, μαζί με τους Αρμενίους και τους Ασσυρίους, κατά την περίοδο 1914-1923.
H 19η Μαΐου γίνεται πεδίο σύγκρουσης μνήμης. Η Τουρκία την παρουσιάζει ως ημέρα απελευθέρωσης, εθνικής αυτοπεποίθησης και νεανικού μέλλοντος. Ο Ποντιακός Ελληνισμός τη βιώνει ως ημέρα πένθους, μαρτυρίου και απαίτησης ιστορικής δικαίωσης. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η εθνική γιορτή χτίζεται πάνω σε μια αφήγηση που αποσιωπά όσους εξοντώθηκαν, ξεριζώθηκαν ή εξαφανίστηκαν από τις πατρογονικές τους εστίες. Η τουρκική αφήγηση της 19ης Μαΐου μιλά για ανεξαρτησία, αλλά αποφεύγει να μιλήσει για το κόστος που είχε αυτή η διαδικασία για τους μη μουσουλμανικούς πληθυσμούς της Μικράς Ασίας και του Πόντου.
Γι’ αυτό για τους Ποντίους η μνήμη της 19ης Μαΐου δεν είναι απλώς επετειακή. Είναι πράξη ιστορικής αντίστασης. Είναι υπενθύμιση ότι ο Πόντος ήταν ένας ακμαίος ελληνικός κόσμος που ξεριζώθηκε βίαια από τη γη του. Η ίδια ημερομηνία, λοιπόν, κουβαλά δύο εντελώς διαφορετικές αλήθειες.
