Οι ανδριάντες, οι προτομές, τα σχολεία και οι δρόμοι που κρατούν ζωντανό το όνομά του Νίκου Καπετανίδη

Γράφει ο Χρήστος Κωνσταντινίδης

Υπάρχουν ονόματα που γράφονται στις πινακίδες των δρόμων και χάνονται μέσα στη βιασύνη της καθημερινότητας. Υπάρχουν, όμως, και ονόματα που λειτουργούν ως πρόκληση στη λήθη.

Ένα από αυτά είναι το όνομα του Νίκου Καπετανίδη.

Του 32χρονου δημοσιογράφου και εκδότη της εφημερίδας «ΕΠΟΧΗ», ο οποίος κατέγραφε στην Τραπεζούντα τα εγκλήματα σε βάρος του Ποντιακού Ελληνισμού, αρνήθηκε να σιωπήσει και οδηγήθηκε στην αγχόνη της Αμάσειας στις 21 Σεπτεμβρίου 1921.

Ο Καπετανίδης δεν απέκτησε τάφο στον τόπο όπου γεννήθηκε και μαρτύρησε. Απέκτησε, όμως, ανδριάντες, προτομές, πλατείες και δρόμους στην Ελλάδα και στην Κύπρο. Δημόσιους χώρους στους οποίους το όνομά του συνεχίζει να αντιστέκεται στην τουρκική άρνηση και να υπενθυμίζει ότι η πένα μπορεί να αποδειχθεί ισχυρότερη από τον φόβο.

Ο επιβλητικός ανδριάντας στο Πάρκο Παύλου Μελά

Το σημαντικότερο μνημείο που είναι αφιερωμένο αποκλειστικά στον Νίκο Καπετανίδη βρίσκεται στο πρώην στρατόπεδο και σημερινό Μητροπολιτικό Πάρκο Παύλου Μελά, στη δυτική Θεσσαλονίκη.

Τα αποκαλυπτήρια πραγματοποιήθηκαν στις 21 Σεπτεμβρίου 2021, ακριβώς εκατό χρόνια μετά τον απαγχονισμό του. Το μνημειακών διαστάσεων έργο φιλοτέχνησε ο γλύπτης Γιώργος Κικώτης, ύστερα από πρωτοβουλία του Σωματείου Δράσης «Νίκος Καπετανίδης» και με τη συνεργασία του Δήμου Παύλου Μελά.

Η θέση του δεν επιλέχθηκε τυχαία. Ο ανδριάντας στέκεται κοντά στον χώρο όπου προβλέπεται να λειτουργήσει το Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού. Έτσι, η μορφή του Καπετανίδη συνδέεται με τη μεγάλη πορεία των ξεριζωμένων Ελλήνων της Ανατολής, οι οποίοι έχασαν τις πατρίδες τους, αλλά δεν παρέδωσαν τη μνήμη και την ταυτότητά τους.

Λίγες ημέρες μετά τα αποκαλυπτήρια, το μνημείο βανδαλίστηκε. Η πράξη αυτή απέδειξε, χωρίς οι δράστες να το επιδιώκουν, ότι η μορφή του Καπετανίδη εξακολουθεί να ενοχλεί. Όπως ενοχλούσε και τότε, όταν η «ΕΠΟΧΗ» κατέγραφε όσα ο κεμαλικός μηχανισμός επιχειρούσε να κρύψει.

Μπροστά στην Ένωση Συντακτών

Από τις 21 Σεπτεμβρίου 2024, μία ακόμη προτομή του Νίκου Καπετανίδη βρίσκεται μπροστά από τα γραφεία της Ένωσης Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Μακεδονίας–Θράκης, στην οδό Στρατηγού Καλλάρη 5 στη Θεσσαλονίκη.

Πρόκειται για μία τοποθέτηση με βαθύ συμβολισμό. Ο εθνομάρτυρας επέστρεψε, κατά κάποιον τρόπο, στη δημοσιογραφική του οικογένεια. Η προτομή από χυτό ορείχαλκο αποτελεί δωρεά προς τον Δήμο Θεσσαλονίκης, έπειτα από πρωτοβουλία του Σωματείου Δράσης «Νίκος Καπετανίδης» και τη θετική ανταπόκριση της ΕΣΗΕΜ-Θ.

Μπροστά από αυτό το μνημείο δεν τιμάται μόνο ένας Πόντιος πατριώτης. Τιμάται ένας δημοσιογράφος που πλήρωσε με τη ζωή του την άρνησή του να μετατραπεί σε υπηρέτη της εξουσίας.

Σε μία εποχή κατά την οποία η δημοσιογραφία δοκιμάζεται από πιέσεις, εξαρτήσεις και απόπειρες φίμωσης, η παρουσία του Καπετανίδη έξω από την Ένωση Συντακτών αποτελεί διαρκή υπενθύμιση της αποστολής του Τύπου: να ελέγχει την εξουσία, να καταγράφει το έγκλημα και να μην εγκαταλείπει την αλήθεια όταν αυτή γίνεται επικίνδυνη.

Η Δραπετσώνα που δεν τον ξέχασε

Η προσφυγική Δραπετσώνα διατηρεί έναν από τους παλαιότερους και ισχυρότερους δεσμούς με τη μνήμη του.

Στη συμβολή των οδών Καπετανίδου και Σωκράτους βρίσκεται η Πλατεία Νίκου Καπετανίδη, απέναντι από το μέγαρο της Ένωσης Ποντίων Πειραιώς–Κερατσινίου–Δραπετσώνας. Εκεί δεσπόζει η προτομή του δημοσιογράφου, στην οποία πραγματοποιούνται κάθε χρόνο τα «Καπετανίδεια».

Η αρχική προτομή είχε κλαπεί, αφήνοντας την πλατεία για χρόνια «ορφανή». Το 2015 τοποθετήθηκε νέα, αποκαθιστώντας ένα χρέος απέναντι στον ήρωα και στην προσφυγική ιστορία της περιοχής.

Σήμερα το όνομά του δεν υπάρχει μόνο στην πλατεία αλλά και στην οδό Καπετανίδου, όπου βρίσκεται η έδρα της Ένωσης. Τα «Καπετανίδεια» έχουν εξελιχθεί σε θεσμό με επιμνημόσυνες δεήσεις, ιστορικές αναφορές και καταθέσεις στεφάνων.

Στη Δραπετσώνα, η τιμή στον Καπετανίδη αποκτά ξεχωριστή βαρύτητα. Εκεί εγκαταστάθηκαν άνθρωποι που έφτασαν ξεριζωμένοι από τον Πόντο και τη Μικρά Ασία. Άνθρωποι που δεν έφεραν μαζί τους περιουσίες, αλλά εικόνες, οικογενειακές μνήμες, τραγούδια και ονόματα νεκρών.

Ένα από αυτά τα ονόματα ήταν του Νίκου Καπετανίδη.

Η προτομή και η πλατεία στο Μαρούσι

Στο Μαρούσι, στη συμβολή των οδών Διονύσου, Σκρα και Μπραχαμίου, βρίσκεται επίσης πλατεία αφιερωμένη στον Νίκο Καπετανίδη.

Η προτομή του αποκαλύφθηκε τον Μάιο του 2017. Φιλοτεχνήθηκε από τον γλύπτη Γκάγκικ Αλτουμιάν και αποτέλεσε δωρεά της Γεωργίας Ασιατίδου. Στη μαρμάρινη βάση αναγράφεται η ιδιότητά του και οι χρονολογίες της σύντομης ζωής του: «Νίκος Καπετανίδης, δημοσιογράφος Τραπεζούντας, 1889-1921».

Στον χώρο τελούνται εκδηλώσεις μνήμης για τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Έτσι, η προτομή δεν λειτουργεί ως ένα ακίνητο διακοσμητικό στοιχείο, αλλά ως σημείο συγκέντρωσης, προσευχής και ιστορικής αναφοράς.

Η πλατεία της Βέροιας

Στη Βέροια, στην περιοχή Πασά Κιόσκι, η ονομασία της Πλατείας Νίκου Καπετανίδη αποκαλύφθηκε στις 6 Νοεμβρίου 1994. Την επόμενη χρονιά τοποθετήθηκε επίγραμμα αφιερωμένο στον εθνομάρτυρα, ενώ το 2002 αποκαλύφθηκε στον ίδιο χώρο το μνημείο του Ποντιακού Ελληνισμού με τον αρματωμένο Πόντιο Ακρίτα.

Η πλατεία έχει εξελιχθεί σε τόπο εκδηλώσεων για τη Γενοκτονία και τη θυσία του Καπετανίδη. Η Βέροια ήταν από τις πρώτες ελληνικές πόλεις που έδωσαν το όνομά του σε δημόσιο χώρο, σε μία εποχή κατά την οποία η προσωπικότητά του δεν είχε ακόμη προβληθεί όσο της άξιζε.

Το γυμνάσιο Ειρηνούπολης

Ιδιαίτερη θέση στον χάρτη της μνήμης κατέχει το Γυμνάσιο Ειρηνούπολης «Νίκος Καπετανίδης», το οποίο βρίσκεται στο Αγγελοχώρι Ημαθίας. Η σύνδεση του ονόματος του εθνομάρτυρα δημοσιογράφου με ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα έχει βαθύ συμβολισμό.

Ο Καπετανίδης περνά καθημερινά στις σχολικές αίθουσες και γίνεται παράδειγμα ήθους, φιλοπατρίας, πνευματικής αντίστασης και ελευθερίας του λόγου για τις νεότερες γενιές. Δεν πρόκειται απλώς για μια τιμητική ονοματοδοσία, αλλά για μια ζωντανή πράξη ιστορικής παιδείας: κάθε μαθητής που περνά το κατώφλι του σχολείου συναντά το όνομα ενός ανθρώπου που υπερασπίστηκε την αλήθεια μέχρι την αγχόνη και σφράγισε τη θυσία του με το αθάνατο «Ζήτω η Ελλάς».

Ο Καπετανίδης στο Γυμνάσιο Παναγίας Θεοσκέπαστης στην Πάφο

Ιδιαίτερη θέση στον χάρτη της μνήμης του Νίκου Καπετανίδη κατέχει πλέον και η Πάφος. Την Τρίτη 16 Σεπτεμβρίου, το όνομα του εθνομάρτυρα δημοσιογράφου δόθηκε στην αίθουσα πολλαπλών χρήσεων του Γυμνασίου Παναγίας Θεοσκέπαστης στην Κάτω Πάφο, σε τελετή παρουσία της υπουργού Παιδείας Αθηνάς Μιχαηλίδου. Η εκδήλωση, την οποία οργάνωσαν το Υπουργείο Παιδείας και το Σωματείο Δράσης «Νίκος Καπετανίδης», περιλάμβανε ιστορικό αφιέρωμα και καλλιτεχνικό πρόγραμμα.

Η συγκεκριμένη ονοματοδοσία έχει ξεχωριστή σημασία, επειδή το όνομα του μαχητικού εκδότη της «ΕΠΟΧΗΣ» περνά μέσα σε έναν χώρο παιδείας και παραδίδεται στις επόμενες γενιές. Μία σχολική αίθουσα μετατρέπεται έτσι σε ζωντανό κύτταρο ιστορικής μνήμης, υπενθυμίζοντας καθημερινά στους μαθητές ότι ο Καπετανίδης οδηγήθηκε στην αγχόνη επειδή αρνήθηκε να σιωπήσει και υπηρέτησε μέχρι τέλους την αλήθεια, την πατρίδα και την ελευθερία.

Δεν αρκούν τα μάρμαρα και οι πινακίδες

Οι ανδριάντες και οι προτομές έχουν αξία όταν μιλούν στις επόμενες γενιές. Οι πλατείες και οι δρόμοι αποκτούν νόημα όταν οι πολίτες γνωρίζουν ποιος ήταν ο άνθρωπος του οποίου το όνομα διαβάζουν καθημερινά.

Δεν αρκεί, λοιπόν, να τοποθετούμε μία μαρμάρινη πλάκα και να εκπληρώνουμε τυπικά ένα χρέος. Δίπλα σε κάθε μνημείο του Καπετανίδη πρέπει να υπάρχει ιστορική ενημέρωση. Τα σχολεία πρέπει να επισκέπτονται αυτούς τους χώρους. Οι δήμοι οφείλουν να διοργανώνουν εκδηλώσεις και τα δημοσιογραφικά σωματεία να μεταφέρουν το παράδειγμά του στους νέους συντάκτες.

Γιατί ο Νίκος Καπετανίδης δεν ανήκει μόνο στους Ποντίους. Ανήκει στη δημοσιογραφία, στον Ελληνισμό και σε κάθε άνθρωπο που πιστεύει ότι η αλήθεια δεν μπαίνει σε διαπραγμάτευση.

Οι Τούρκοι τον κρέμασαν για να σιγήσουν τη φωνή του και να σταματήσουν τη φλοερή πένα του. Έναν αιώνα αργότερα, το όνομά του βρίσκεται σε δρόμους και πλατείες, η μορφή του στέκεται όρθια σε δημόσιους χώρους και η εφημερίδα του αποτελεί ιστορικό τεκμήριο των εγκλημάτων που προσπάθησαν να αποκρύψουν.

Αυτή είναι η μεγαλύτερη δικαίωση του Νίκου Καπετανίδη.

Χρήστος Κωνσταντινίδης

Ο Χρήστος Κωνσταντινίδης είναι δημοσιογράφος ποντιακής καταγωγής. Οι πρόγονοί του προέρχονται από το Κοιλάδι Τραπεζούντας, το Χαμσίκιοϊ Ματσούκας και τη Θεοδοσιούπολη (Ερζερούμ).

Σπούδασε στο τμήμα Επικοινωνίας Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου και διαθέτει μεταπτυχιακό δίπλωμα στη Διοίκηση Επιχειρήσεων με ειδικότητα στο “Ηλεκτρονικό Επιχειρείν” από το Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής. Παράλληλα έχει πιστοποιηθεί ως αμυντικός και αστυνομικός συντάκτης από το Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Έχει δημοσιεύσει άρθρα, αφιερώματα και συνεντεύξεις για την ιστορία, την παράδοση και τη λαογραφία γύρω από τον ποντιακό πολιτισμό, αλλά και την ανάδειξη του ζητήματος τη γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου. Έχει διοργανώσει, συμμετάσχει σε εκδηλώσεις ποντιακών συλλόγων και φορέων, αναλαμβάνοντας παράλληλα την επικοινωνιακή προβολή τους. Είναι δημιουργός και παραγωγός του ντοκιμαντέρ “Αργυρουπολιτών… πορεία” της Ένωσης Ποντίων Αργυρούπολης. Γνωρίζει αγγλικά, γερμανικά και τουρκικά.