Του Τάμερ Τσιλινγκίρ

Στο φύλλο υπ’ αριθ. 425 της εφημερίδας İstikbal, που εκδόθηκε στην Τραπεζούντα στις 10 Οκτωβρίου 1921, δημοσιεύθηκε στη δεύτερη σελίδα εκτενής ανακοίνωση με τον τίτλο «Pontusçuların Âkıbeti» (Σε ελεύθερη απόδοση «Η τύχη των Ποντίων προπαγανδιστών») και την ένδειξη «Από τη Νομαρχία Τραπεζούντας». Το κείμενο παρουσίαζε στο κοινό της Τραπεζούντας τις αποφάσεις της Αμάσειας και το συνολικό κατηγορητήριο των αρχών.

Δύο εφημερίδες στην ίδια πόλη

Η İstikbal δεν ήταν εφημερίδα της Κωνσταντινούπολης αλλά της Τραπεζούντας. Άρχισε να εκδίδεται το 1918 υπό την καθοδήγηση του Φαΐκ Αχμέτ Μπαρουττσού και υποστήριξε το τουρκικό εθνικό κίνημα. Ακαδημαϊκές μελέτες επισημαίνουν επίσης ότι η αντιπαράθεση με την ελληνική/ποντιακή προπαγάνδα μέσω του Τύπου αποτελούσε έναν από τους βασικούς λόγους της δημιουργίας της. [1]

Η ελληνόφωνη Εποχή (Epochi), ιδιοκτήτης και διευθυντής της οποίας ήταν ο Νίκος Καπετανίδης, εκδιδόταν στην ίδια πόλη. Δεν έχουμε λοιπόν δύο άσχετα έντυπα, αλλά δύο διαφορετικούς δημοσιογραφικούς και πολιτικούς κόσμους που συναντιούνταν καθημερινά στην Τραπεζούντα και συγκρούονταν για το μέλλον της πόλης και του Πόντου.

Η ανοιχτή αντιπαράθεση της Εποχής με την İstikbal

Η σύγκρουση αυτή τεκμηριώνεται στις ίδιες τις σελίδες της Εποχής. Στις 22 Ιανουαρίου 1919, στο κείμενο «Δημοκρατία του Πόντου / Τι γράφουν οι Τούρκοι», σημειώνεται ότι οι τουρκικές εφημερίδες της Τραπεζούντας είχαν αρχίσει να γράφουν συστηματικά για το θέμα και ότι «και η İstikbal μπήκε στη συζήτηση». [2]

Στις 16 Μαρτίου 1919 η αντιπαράθεση έγινε πολύ πιο οξεία. Η Εποχή δημοσίευσε κείμενο με τον τίτλο «Οι ανοησίες της εφημερίδας İstikbal», απαντώντας σε δημοσίευμα της İstikbal για τον γιατρό Αδάμ Εφραιμίδη. [3] Στις 19 Μαρτίου, στην ενότητα «Τι νομίζει ότι κάνει;», η Εποχή επέστρεψε στην İstikbal με αφορμή δημοσίευμά της για τον Χρύσανθο. [4]

Τα τεκμήρια αυτά αποδεικνύουν μια επαναλαμβανόμενη και δημόσια δημοσιογραφική αντιπαράθεση. Ωστόσο, στο παρόν άρθρο δεν παρουσιάζουμε ακόμη το πλήρες κείμενο συγκεκριμένου άρθρου της İstikbal που να κατονομάζει προσωπικά τον Καπετανίδη ως στόχο. Γι’ αυτό διατηρούμε το ζήτημα της προσωπικής στοχοποίησης ως ξεχωριστό ερευνητικό ερώτημα και περιοριζόμαστε σε όσα μπορούν σήμερα να ελεγχθούν άμεσα.

Η απόφαση της 28ης Σεπτεμβρίου 1921 και το ζήτημα της 21ης Σεπτεμβρίου

Στην έκδοση του TBMM για το Δικαστήριο Ανεξαρτησίας της Αμάσειας ο Νίκος καταγράφεται ως «Epohi gazetesi sahibi Kapudanidioğulları’ndan Lambo oğlu Nikos» – δηλαδή ως ιδιοκτήτης της Εποχής – και εντάσσεται στους κρατούμενους που δικάστηκαν «vicahen», με φυσική παρουσία ενώπιον του δικαστηρίου. Η απόφαση φέρει ημερομηνία 28 Σεπτεμβρίου 1337 / 28 Σεπτεμβρίου 1921. [5]

Αυτό δημιουργεί σοβαρό χρονολογικό πρόβλημα για την ημερομηνία «21 Σεπτεμβρίου 1921», η οποία χρησιμοποιείται ευρέως στην ελληνική μνήμη ως ημερομηνία εκτέλεσης του Καπετανίδη. Το 1921 η Ελλάδα χρησιμοποιούσε ακόμη το Ιουλιανό ημερολόγιο· υιοθέτησε το Γρηγοριανό το 1923, ενώ η διαφορά μεταξύ των δύο ημερολογίων ήταν δεκατρείς ημέρες. [6] Αν λοιπόν η 21η Σεπτεμβρίου είναι ημερομηνία παλαιού ημερολογίου, αντιστοιχεί στην 4η Οκτωβρίου 1921 του Γρηγοριανού και τοποθετείται μετά την απόφαση της 28ης Σεπτεμβρίου.

İstikbal, 10 Οκτωβρίου 1921: οι εικόνες του τεκμηρίου

«Η τύχη των Πόντων προπαγανδιστών» – πλήρης απόδοση του κειμένου

Η ακόλουθη απόδοση περιλαμβάνει ολόκληρη την ανακοίνωση της Νομαρχίας Τραπεζούντας που δημοσίευσε η İstikbal. Οι αναφορές σε οργάνωση, οπλισμό, «μυστικά δικαστήρια» και ανεξάρτητη Δημοκρατία του Πόντου αποτελούν κατηγορίες των αρχών της εποχής και δεν υιοθετούνται εδώ ως ανεξάρτητα ιστορικά συμπεράσματα.

Μετά την Ανακωχή, αναφέρεται ότι μεταφέρθηκαν από τη Ρωσία και από άλλα μέρη πολλοί Ρωμιοί πρόσφυγες με σκοπό την αύξηση του ελληνικού πληθυσμού· ότι διατέθηκαν μεγάλα χρηματικά ποσά για την προμήθεια όπλων και πυρομαχικών και ότι συγκροτήθηκαν και εξοπλίστηκαν ένοπλες ομάδες.

Σύμφωνα με το κείμενο, σε κάθε περιοχή και ανάλογα με τον πληθυσμό συγκροτήθηκαν από διάφορα πρόσωπα λόχοι και τάγματα στο όνομα του Ιησού Χριστού, του Έθνους και της Πατρίδας, υπό τη διοίκηση επιτροπών αποτελούμενων από έναν πρόεδρο και δύο μέλη. Υποστηρίζεται επίσης ότι ιδρύθηκαν μυστικά δικαστήρια, με έναν πρόεδρο και τέσσερα μέλη, για όσους αντιτίθεντο στις εθνικές επιδιώξεις των Ρωμιών.

Όλοι όσοι ήταν άνω των είκοσι ετών, σύμφωνα με την ανακοίνωση, υποχρεώνονταν να εξασφαλίσουν όπλα· οι εύποροι με δικά τους έξοδα και οι φτωχοί με μέσα που θα παρείχαν οι Μητροπόλεις.

Η ανακοίνωση ισχυρίζεται ότι στόχος ήταν η αναζωπύρωση των εθνικών επιδιώξεων των Ρωμιών και η προετοιμασία των αναγκαίων μέσων άμυνας· να τηρείται ήρεμη στάση όπου και όταν η κυβέρνηση ήταν ισχυρή και, όταν παρουσιαζόταν ευκαιρία, να αρχίσει δράση με τις ήδη έτοιμες οργανώσεις. Ως τελικός σκοπός παρουσιάζεται η απόσπαση από την Οθωμανική Αυτοκρατορία της παραλιακής ζώνης από τη Ζονγκουλντάκ έως το Μπατούμ, καθώς και των περιοχών Τραπεζούντας, Ορντού, Κερασούντας, Τζανίκ, Σινώπης, Ζονγκουλντάκ, Τοκάτης, Αμάσειας, Τσορούμ, Γιοζγάτης και Σεβάστειας, και η συγκρότηση εκεί μιας πολιτικά και οικονομικά οργανωμένης δημοκρατίας με την ονομασία «Πόντος».

Για τον σκοπό αυτό, αναφέρεται ότι ιδρύθηκε στο Παρίσι Ποντιακή Εταιρεία, στη Rue Serpante αρ. 28· ότι η κεντρική της επιτροπή είχε αρχικά γραφεία στο Büyük Han του Γαλατά στην Κωνσταντινούπολη και αργότερα στην Τραπεζούντα, ενώ δημιουργήθηκαν παραρτήματα σε διάφορα μέρη.

Η ανακοίνωση υποστηρίζει ότι η δράση προσώπων που συμμετείχαν στις κεντρικές, διοικητικές και εκτελεστικές επιτροπές της Τραπεζούντας, της Κερασούντας και του Ορντού προέκυπτε από ανακριτικά έγγραφα, από έγγραφα που βρέθηκαν σε οικίες, καταστήματα και Μητροπόλεις, από αλληλογραφία με το κέντρο της Κωνσταντινούπολης, από προηγούμενες καταθέσεις, από έρευνες των πολιτικών και στρατιωτικών αρχών, από μαρτυρίες του Παπά Ιακώβου και του Χατζή Θεόδωρου, γιου του Πανόση, καθώς και από αλληλογραφία με την Κεντρική Επιτροπή Πόντου της Σαμψούντας.

Μεταξύ των κρατουμένων κατηγορουμένων αναφέρονται: ο πρώην βουλευτής Τραπεζούντας και εκπρόσωπος/πολιτικός πληρεξούσιος της Κεντρικής Επιτροπής Πόντου Τραπεζούντας Ματθαίος, γιος του Γιάννη, Κωφίδης· ο βιομήχανος οινοπνευματωδών Αλέξιος, γιος του Γιώργη, Ακριτίδης· «ο ιδιοκτήτης της εφημερίδας Εποχή, Νίκος, γιος του Λάμπου Καπετανίδη»· ο έμπορος της Κερασούντας Γιώργος, γιος του Θεόδωρου, Κακουλίδης· ο γραμματέας του Μητροπολίτη Σπύρος, γιος του καπετάν Γιάννη, Σουρμελής· ο έμπορος Ιορδάνης, γιος του καπετάν Γιάννη, Σουρμελής· ο έμπορος Γιάνκος, γιος του Κώστα, Ατματζίδης· ο έμπορος Γιώργος, γιος του Παύλου, Κιλιντζόγλου· ο Ορντουλής Αβραάμ Τοκατλίδης και ο Επαμεινώνδας, γιος του Χατζή Γρηγόρη. Το κείμενο χαρακτηρίζει αυτή την ομάδα ως δικασθείσα «vicahen», δηλαδή με τους κατηγορουμένους παρόντες ενώπιον του δικαστηρίου.

Στη συνέχεια αναφέρεται ότι καταδικάστηκαν ερήμην σε θάνατο ο Μητροπολίτης Τραπεζούντας Χρύσανθος, ο Μητροπολίτης Κερασούντας Λαυρέντιος και σειρά άλλων κληρικών, εμπόρων, γιατρών και κοινοτικών παραγόντων, μεταξύ των οποίων οι Kostantin, Teofidos Aristedos, Mihail Mavridi, Polyodyos Mavridi, Haralambo Hacı Lefteryadi, Aristidi Delikari, Kosti Atmacidi, Lazari Destebaşı, Nikola και Leonida Yasotiti, Sava Atmacidi, Yorgi γιος του Mihail, Yorgi Galoroplos, ο ιερέας Yuvakim Ayvalıklı, Yanko Testeryadis, Todor Emruz, ο Μητροπολίτης Ορντού Polikaryus İlyadis, ο γιατρός Haralambo από την Τρίπολη, ο πρώην διευθυντής της Οθωμανικής Τράπεζας στο Ορντού Şekeryadis, Dimistoklis Yasfiyadis, Pavli Makridis, ο Kosti γιος του παπα-Papatodor και ο γιατρός Mihalaki Galitos. Η ανακοίνωση προσθέτει ότι η κινητή και ακίνητη περιουσία όσων καταδικάστηκαν ερήμην θα δημευόταν.

«Ο ιδιοκτήτης της εφημερίδας Εποχή, Νίκος»

Ο τρόπος με τον οποίο το κείμενο προσδιορίζει τον Καπετανίδη είναι ιδιαίτερα σημαντικός: «Epohi gazetesi sahibi Kapudanidioğulları’ndan Lambo oğlu Nikos». Η ίδια διατύπωση απαντά και στην απόφαση της Αμάσειας. [5] Ο Καπετανίδης καταγράφεται, επομένως, όχι απλώς ως ένα όνομα στον κατάλογο των κατηγορουμένων, αλλά μέσα από την ιδιότητά του ως δημοσιογράφου και εκδότη.

Η διατύπωση αποκτά πρόσθετο βάρος όταν διαβαστεί μαζί με την αντιπαράθεση Εποχής και İstikbal που τεκμηριώνεται ήδη από το 1919. Οι δύο εφημερίδες λειτουργούσαν στην ίδια πόλη και συμμετείχαν σε αντίθετες πολιτικές αφηγήσεις για το μέλλον του Πόντου.

Γιατί είναι σημαντικό το φύλλο της 10ης Οκτωβρίου

Το φύλλο αυτό έχει τουλάχιστον τρεις διαστάσεις. Πρώτον, δείχνει με ποια επίσημη γλώσσα γνωστοποιήθηκαν στην Τραπεζούντα οι αποφάσεις της Αμάσειας. Δεύτερον, προσδιορίζει τον Νίκο Καπετανίδη ρητά ως «ιδιοκτήτη της εφημερίδας Εποχή». Τρίτον, μας επιτρέπει να διαχωρίσουμε καθαρά τις ημερομηνίες: η απόφαση του δικαστηρίου είναι της 28ης Σεπτεμβρίου 1921, ενώ η δημοσίευση της İstikbal είναι της 10ης Οκτωβρίου 1921.

Ακριβώς αυτή η χρονολογία υποχρεώνει την έρευνα να εξετάσει εκ νέου την 21η Σεπτεμβρίου που έχει παγιωθεί στην ελληνική μνήμη. Το βέβαιο σήμερα είναι η ημερομηνία της απόφασης. Η ημερομηνία της εκτέλεσης πρέπει να τεκμηριωθεί χωριστά.

Πηγές και βιβλιογραφικές σημειώσεις

1. Engin Çağdaş Bulut – Hikmet Öksüz, «TBMM’nin Açılışının Trabzon’da Çıkan İstikbal Gazetesine Yansımaları», Türkiyat Mecmuası 30/2 (2020), καθώς και μελέτες για τη γέννηση και την εκδοτική γραμμή της İstikbal.

2. Εποχή, αρ. 25, 22 Ιανουαρίου 1919, «Δημοκρατία του Πόντου / Τι γράφουν οι Τούρκοι».

3. Εποχή, αρ. 46, 16 Μαρτίου 1919, «Οι ανοησίες της εφημερίδας İstikbal».

4. Εποχή, αρ. 47, 19 Μαρτίου 1919, «Τι νομίζει ότι κάνει;».

5. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı, Amasya İstiklal Mahkemesi, Cilt 1, Ankara: TBMM Basımevi, 2023, έντυπες σ. 667-671, ιδίως 669-671. Ημερομηνία απόφασης: 28 Σεπτεμβρίου 1337 / 28 Σεπτεμβρίου 1921.

6. Elisabeth Kontogiorgi, Population Exchange in Greek Macedonia: The Rural Settlement of Refugees 1922-1930, Oxford University Press, 2006, «Note on the Calendar»: η Ελλάδα υιοθέτησε το Γρηγοριανό ημερολόγιο το 1923 και η προηγούμενη Ιουλιανή χρονολόγηση διέφερε κατά 13 ημέρες.

7. İstikbal, αρ. 425, 10 Teşrinievvel 1337 [10 Οκτωβρίου 1921], σ. 2, «Pontusçuların Âkıbeti». Ανακοίνωση της Νομαρχίας Τραπεζούντας. Ψηφιακό αντίγραφο: Wikilala / Συλλογή KTÜ.

Ταμέρ Τσιλινγκίρ

Ο Ταμέρ Τσιλιγκίρ είναι Τούρκος στην εθνικότητα ακτιβιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και αγωνιστής για τη δικαίωση του ιερού αγώνα του Ποντιακού Ελληνισμού. Γεννήθηκε το 1965 στο χωριό Λιβερά της επαρχίας Ματσούκας που βρίσκεται στην Τραπεζούντα (περιοχή που παρέμειναν ελληνόφωνοι πληθυσμοί μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών)». Η οικογένειά του μετανάστευσε στην Κωνσταντινούπολη, όπου τελείωσε το σχολείο.

Το 1978 εισήλθε στη Σχολή Αξιωματικών, του στρατιωτικού Λυκείου Kuleli, ένα ίδρυμα παραγωγής Τούρκων εθνικιστών. Ωστόσο δεν άντεξε από το αυταρχικό και ακραία εθνικιστικό περιβάλλον και εξαιτίας του επαναστατικού του χαρακτήρα εκδιώχθηκε από τη σχολή στον τρίτο χρόνο φοίτησης. Στη συνέχεια ασχολήθηκε με την κεραμική τέχνη, δεν προχώρησε όμως τις σπουδές του σε κάποιο κρατικό πανεπιστήμιο της Τουρκίας από επιλογή.

Ασχολούμενος με την κεραμική τέχνη της Ανατολής μελέτησε τον λαϊκό πολιτισμό, μία έρευνα που στην ουσία του άνοιξε τα μάτια για την κατάσταση στην Τουρκία, αφού στη συνέχεια ξεκίνησε ο αγώνας του για τα ανθρώπινα δικαιώματα, την ελευθερία και τη δημοκρατία. Εξαιτίας αυτής της δράσης φυλακίστηκε τρεις φορές, από το 1986 μέχρι το 1994, στην τελευταία εκ των οποίων καταδικάστηκε ισόβια κάθειρξη. Τα βασανιστήρια που υπέστη κατά τον εγκλεισμό του δεν τα χωρά ανθρώπινος νους.

Βίωσε απάνθρωπες καταστάσεις, χειρότερες από την ταινία αμερικανικής παραγωγής «Εξπρές του μεσονυκτίου». Έκανε απεργία πείνας για 91 ημέρες προκειμένου να διαμαρτυρηθεί για τις άθλιες συνθήκες και το 2004 αποφυλακίστηκε προσωρινά εξαιτίας προβλημάτων απώλειας μνήμης. Με τη βοήθεια της οικογένειάς του φυγαδεύτηκε στην Ελβετία, όπου ζει μέχρι σήμερα και μάχεται για την αναγνώριση της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου. Έχει εκδώσει το βιβλίο “Pontus Gerceği” δηλαδή «Η Αλήθεια για τον Πόντο», ενώ η παρουσία του στο διαδίκτυο και τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης είναι πολύ σημαντική.

Σε αυτό το βιβλίο ο Τσιλιγκίρ, το επίθετο του οποίου σημαίνει «κλειδαράς» στα τουρκικά, ξεκλειδώνει όλα τα μυστικά των Οθωμανών και των Τούρκων και θεμελιώνει την ύπαρξη της Γενοκτονίας! Ο συγγραφέας ερευνώντας πηγές από το οθωμανικό κράτος αλλά και αυτό της τουρκικής δημοκρατίας ανακάλυψε αποκαλυπτικά στοιχεία. «Οι πηγές μιλούν ξεκάθαρα για αυτήν τη σφαγή και παραδέχονται την Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Υπάρχουν μυστικές (κρυφές) συνομιλίες που πραγματοποιήθηκαν στο κοινοβούλιο την τριετία 1920-1923 και οι οποίες δημοσιεύθηκαν σε βιβλίο το 1985. Εκεί υπάρχει ομολογία για την Γενοκτονία των Ποντίων.