Μια αδιανόητη επιλογή μιας μητέρας στα χρόνια της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου βρίσκεται στον πυρήνα του μυθιστορήματος «Το Κουμπί» της Μαρίας Συτμαλίδου, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πατάκη.
Η συγγραφέας, ενδοκρινολόγος στο επάγγελμα με παρουσία επίσης στην ποίηση, το θέατρο και τη λογοτεχνία, εξηγεί ότι η αφετηρία του βιβλίου υπήρξε μια εικόνα που τη συνόδευε από τα εφηβικά της χρόνια: μια μάνα βρίσκεται μπροστά στην απόφαση να θυσιάσει το ίδιο της το παιδί προκειμένου να σωθούν οι υπόλοιποι διωγμένοι.
Από αυτή τη σκληρή αφετηρία γεννήθηκε, όπως αναφέρει, το βασικό ερώτημα του έργου: μέχρι πού μπορεί να φτάσει ένας άνθρωπος όταν η ίδια η Ιστορία τον φέρνει αντιμέτωπο με καταστάσεις πέρα από τα όρια της ανθρώπινης αντοχής;
Η Ποντιακή Γενοκτονία δεν λειτουργεί στο βιβλίο απλώς ως ιστορικό σκηνικό. Η συγγραφέας επιχείρησε να προσεγγίσει την περίοδο μέσα από τις ζωές των απλών ανθρώπων, τις οικογένειες, τα παιδιά και κυρίως τις μητέρες που κλήθηκαν να επιβιώσουν μέσα σε ακραίες συνθήκες βίας και διωγμού. Όπως επισημαίνει, στόχος της ήταν να αποφύγει τόσο την υπερβολή όσο και την εξωραΐση του πόνου.
Έρευνα για την καθημερινότητα του Πόντου
Για τη συγγραφή προηγήθηκε εκτεταμένη έρευνα, η οποία δεν περιορίστηκε στα μεγάλα ιστορικά γεγονότα. Η Μαρία Συτμαλίδου αναζήτησε πληροφορίες για την καθημερινή ζωή των ανθρώπων: τι έτρωγαν, πώς ντύνονταν, πώς μετακινούνταν, πώς μιλούσαν και τι φοβούνταν.
Η προσέγγιση αυτή είχε στόχο να αποκτήσει η Ιστορία ανθρώπινη διάσταση και οι πρωταγωνιστές της εποχής να μην εμφανίζονται ως απρόσωπα θύματα αριθμών και γεγονότων, αλλά ως άνθρωποι με καθημερινότητα, συναισθήματα και σχέσεις.
Τρεις γενιές γυναικών και ένα τραύμα που δεν σβήνει
Το «Κουμπί» παρακολουθεί την πορεία τριών γενεών γυναικών, εξετάζοντας τον τρόπο με τον οποίο ένα τραύμα μπορεί να μεταφέρεται από μητέρα σε κόρη ακόμη και όταν κανείς δεν μιλά γι’ αυτό.
Η συγγραφέας υπογραμμίζει ότι όσα δεν λέγονται δεν παύουν να υπάρχουν. Αντίθετα, μπορεί να επιστρέφουν μέσα από φόβους, ενοχές, συμπεριφορές και οικογενειακές σιωπές, χωρίς οι επόμενες γενιές να γνωρίζουν πάντοτε την πραγματική προέλευση όσων κουβαλούν.
Κεντρικό στοιχείο του μυθιστορήματος είναι ωστόσο η πεποίθηση ότι αυτός ο κύκλος δεν είναι αναπόφευκτος. Μπορεί να διακοπεί όταν ένας άνθρωπος αποφασίσει να αντιμετωπίσει όσα οι προηγούμενες γενιές απέφυγαν ή φοβήθηκαν να κοιτάξουν κατάματα.
Από το συλλογικό τραύμα στην ενδοοικογενειακή βία
Το βιβλίο επιχειρεί παράλληλα να συνδέσει το ιστορικό και συλλογικό τραύμα της Γενοκτονίας με ζητήματα της σύγχρονης κοινωνίας, όπως η ενδοοικογενειακή βία.
Η ίδια η συγγραφέας ξεκαθαρίζει ότι τα δύο φαινόμενα δεν εξισώνονται ούτε μπορούν να συγκριθούν ως προς την κλίμακά τους. Εντοπίζει, όμως, έναν κοινό μηχανισμό: τον φόβο που γεννά σιωπή και τη σιωπή που επιτρέπει στον φόβο να συνεχίζεται.
Ακριβώς αυτός ο φαύλος κύκλος αποκτά στο μυθιστόρημα τη συμβολική μορφή ενός κουμπιού.
Η έξοδος από αυτόν τον κύκλο έρχεται όταν η σιωπή σπάει και ο άνθρωπος διεκδικεί ξανά τη δυνατότητα επιλογής.
Η ανθεκτικότητα δεν σημαίνει απουσία φόβου
Στον πυρήνα του έργου βρίσκονται γυναίκες που δεν παρουσιάζονται ως άτρωτες ηρωίδες. Φοβούνται, πληγώνονται, λυγίζουν, αλλά εξακολουθούν να αναζητούν χώρο για προσωπική επιλογή.
Για τη Μαρία Συτμαλίδου, η δύναμή τους βρίσκεται ακριβώς εκεί: όχι στην απουσία του πόνου, αλλά στην απόφαση να καθορίσουν τι θα κάνουν με τη ζωή που τους απομένει, παρά το βάρος όσων έχουν προηγηθεί.
Παράλληλα, η συγγραφή του βιβλίου άλλαξε, όπως παραδέχεται, τον τρόπο με τον οποίο η ίδια αντιμετωπίζει τη σιωπή. Πίσω από συμπεριφορές που εξωτερικά μπορεί να φαίνονται ανεξήγητες, συχνά κρύβονται διαδρομές φόβου, απώλειας και τραύματος.
«Το παρελθόν μας εξηγεί, αλλά δεν χρειάζεται να μας καθορίζει»
Το βασικό μήνυμα που επιθυμεί να αφήσει στους αναγνώστες συνοψίζεται στην ιδέα ότι ο άνθρωπος δεν επιλέγει πάντοτε όσα κληρονομεί από το παρελθόν του, έχει όμως τη δυνατότητα να αποφασίσει πώς θα τα διαχειριστεί.
Τα τραύματα μπορεί να γεννήθηκαν ακόμη και πριν από τη γέννηση μιας επόμενης γενιάς. Αυτό όμως δεν σημαίνει, κατά τη συγγραφέα, ότι είναι καταδικασμένη να τα αναπαράγει.
Έτσι, το «χρυσό κουμπί» του μυθιστορήματος μετατρέπεται σε σύμβολο της δυνατότητας να κλείσει ένας κύκλος και να ανοίξει ένας νέος.
Και ενώ το πρώτο της μυθιστόρημα έχει πλέον ξεκινήσει τη δική του πορεία, η Μαρία Συτμαλίδου αποκαλύπτει ότι υπάρχουν ήδη νέες ιδέες, σημειώσεις και σελίδες για επόμενα συγγραφικά σχέδια. Προς το παρόν, όμως, όπως εξηγεί, χρειάζεται χρόνο για να απομακρυνθεί συναισθηματικά από το απαιτητικό ταξίδι του «Κουμπιού».
Πηγή : mikropragmata.lifo.gr
