Για τους Έλληνες του Πόντου η 14η Σεπτεμβρίου δεν αποτελούσε απλώς μία ακόμη μεγάλη ημέρα του εκκλησιαστικού ημερολογίου. Η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού ήταν βαθιά ριζωμένη στη θρησκευτική και οικογενειακή ζωή τους, σε τέτοιο βαθμό ώστε σε πολλές περιοχές ολόκληρος ο Σεπτέμβριος να ονομάζεται «Σταυρίτες».
Πίστη, νηστεία, εκκλησιασμός, βασιλικός και λαϊκές παραδόσεις ενώνονταν σε μία γιορτή που σηματοδοτούσε παράλληλα το πέρασμα από το καλοκαίρι στο φθινόπωρο. Ήταν μία ημέρα κατά την οποία ο ποντιακός Ελληνισμός ύψωνε όχι μόνο το ιερό σύμβολο της χριστιανικής πίστης, αλλά και την ίδια την ταυτότητά του.
Ο Σεπτέμβριος έγινε «Σταυρίτες»
Η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού εορτάζεται από την Ορθόδοξη Εκκλησία στις 14 Σεπτεμβρίου. Η γιορτή συνδέεται με την ανεύρεση του Σταυρού του Χριστού από την Αγία Ελένη και με την ύψωσή του ενώπιον των πιστών στα Ιεροσόλυμα.
Στον Πόντο η ημέρα αυτή αντιμετωπιζόταν με εξαιρετική ευλάβεια. Η παρουσία της στη συνείδηση των κατοίκων ήταν τόσο ισχυρή, ώστε έδωσε το όνομά της σε ολόκληρο τον μήνα.
Ο Σεπτέμβριος λεγόταν «Σταυρίτες» ή «Σταυρίτας» και δεν ήταν μόνο ο μήνας της μεγάλης γιορτής. Ήταν η αρχή μιας νέας περιόδου για τη φύση, τις αγροτικές εργασίες και τη ζωή της οικογένειας. Οι άνθρωποι συγκέντρωναν τις προμήθειες για τον δύσκολο χειμώνα και παρατηρούσαν τα σημάδια του καιρού, της γης και των καρπών.
Χαρακτηριστική ήταν η ποντιακή φράση:
«Ο Σταυρίτες ρούζ’ τα φύλλα και ξεραίντανε τα ξύλα».
Ο μήνας συνδεόταν και με τη γεωργική προσδοκία. Οι Πόντιοι έλεγαν:
«Ο Σταυρίτες ραντσιπάρτς, έναν σπερτς και πέντε παιρτς».
Δηλαδή, ο Σεπτέμβριος είναι γεωργός: ένα σπέρνεις και πέντε παίρνεις. Η παροιμία αποτύπωνε την πίστη του αγροτικού κόσμου στην ανταμοιβή του μόχθου και στην καρποφορία της γης.
Η αυστηρή νηστεία της Σταυρού
Η 14η Σεπτεμβρίου ήταν ημέρα αργίας και αυστηρής νηστείας. Τα φαγητά ήταν νηστίσιμα και αλάδωτα, καθώς η ημέρα παραλληλιζόταν λειτουργικά με τη Μεγάλη Παρασκευή και τη μνήμη των Παθών του Χριστού.
Οι νοικοκυρές ετοίμαζαν από την παραμονή τα «φαεία τη Σταυρού». Το τραπέζι μπορεί να ήταν λιτό, η συμμετοχή όμως της οικογένειας ήταν καθολική. Μετά τη Θεία Λειτουργία, όλοι συγκεντρώνονταν στο σπίτι και έτρωγαν μαζί.
Σε ορισμένες περιοχές η άσκηση ήταν ακόμη αυστηρότερη. Στα Κοτύωρα, σύμφωνα με την καταγεγραμμένη παράδοση, ηλικιωμένες γυναίκες τηρούσαν τη «νηστείαν τη Σταυρού» από την 1η έως και τη 14η Σεπτεμβρίου. Η προετοιμασία για τη γιορτή δεν περιοριζόταν, επομένως, σε μία ημέρα, αλλά αποκτούσε χαρακτήρα δεκατετραήμερης πνευματικής δοκιμασίας.
Ο βασιλικός στο εικονοστάσι
Ανήμερα της γιορτής ολόκληρη η οικογένεια πήγαινε στην εκκλησία. Οι πιστοί κρατούσαν λουλούδια και, κυρίως, κλωνάρια βασιλικού, τα οποία ευλογούνταν κατά τη διάρκεια της ακολουθίας.
Ο βασιλικός είχε ξεχωριστή θέση στη λαϊκή ευσέβεια, καθώς η παράδοση τον συνδέει με την ανεύρεση του Τιμίου Σταυρού από την Αγία Ελένη. Μετά τη λειτουργία, οι Πόντιοι έπαιρναν τον ευλογημένο βασιλικό στο σπίτι και τον τοποθετούσαν στο εικονοστάσι.
Δεν τον αντιμετώπιζαν ως ένα απλό αρωματικό φυτό. Ήταν ευλογία για το σπίτι και την οικογένεια. Οι νοικοκυρές χρησιμοποιούσαν κλωνάρι βασιλικού για να φτιάξουν προζύμι, από το οποίο παρασκεύαζαν ψωμί ή πρόσφορο. Φύλλα και λουλούδια καίγονταν στο θυμιατό, όταν οι άνθρωποι ήθελαν να θυμιάσουν το σπίτι ή κάποιο μέλος της οικογένειας.
Στην Ίμερα έχει διασωθεί η τρυφερή φράση με την οποία οι μεγαλύτερες γυναίκες καλούσαν τα παιδιά και τα εγγόνια τους:
«Έλα, ρίζα μ’, ν’ αποκαπνίζω σε και θα γίνεσαι καλά».
Ο ευλογημένος βασιλικός γινόταν έτσι δεσμός ανάμεσα στην εκκλησιαστική ζωή και στην καθημερινότητα του ποντιακού σπιτιού. Έμπαινε δίπλα στις εικόνες, στο θυμιατό, στο προζύμι και στην οικογενειακή μνήμη.
«Τη Σταυρού η φουρτούνα»
Οι Πόντιοι συνέδεαν συχνά τις μεγάλες γιορτές με τα σημάδια του καιρού. Για την 14η Σεπτεμβρίου έλεγαν χαρακτηριστικά:
«Τη Σταυρού η φουρτούνα».
Η φράση γεννήθηκε από την παρατήρηση ότι τις ημέρες γύρω από τη γιορτή εμφανίζονταν συχνά ισχυροί άνεμοι και κακοκαιρία στον Εύξεινο Πόντο. Η θάλασσα, η γη και η πίστη δεν αποτελούσαν χωριστούς κόσμους. Για τους κατοίκους του Πόντου όλα ήταν δεμένα μεταξύ τους και κάθε μεταβολή της φύσης αποκτούσε τη δική της θέση στο λαϊκό ημερολόγιο.
Η Σταυρού βρισκόταν ακριβώς σε αυτό το κρίσιμο πέρασμα. Τα φύλλα άρχιζαν να πέφτουν, τα ξύλα να ξεραίνονται και οι οικογένειες να προετοιμάζονται για τον χειμώνα. Η μεγάλη δεσποτική γιορτή γινόταν το πνευματικό ορόσημο της εποχικής αλλαγής.
Η μεγαλοπρέπεια της γιορτής στο Σταυρίν
Ιδιαίτερη λαμπρότητα αποκτούσε η γιορτή στο Σταυρίν, την ιστορική μεταλλευτική περιοχή της Χαλδίας. Εκεί η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού είχε όχι μόνο θρησκευτικό αλλά και έντονο κοινοτικό χαρακτήρα.
Οι προετοιμασίες άρχιζαν από την παραμονή. Ο ναός φωταγωγούνταν, άναβαν φώτα που φαίνονταν από τους γύρω οικισμούς και τελούνταν προσευχές και λιτανείες μέχρι το πρωί. Μετά την απόλυση προσφέρονταν τα φαγητά που είχαν ετοιμαστεί, ενώ οι κάτοικοι συγκεντρώνονταν σε μία μεγάλη σύναξη της κοινότητας.
Η γιορτή υπενθύμιζε ότι στον Πόντο η ενορία δεν ήταν απλώς ένας χώρος λατρείας. Ήταν το κέντρο της συλλογικής ζωής, ο τόπος όπου συναντιούνταν η πίστη, η γλώσσα, η οικογένεια και η ελληνική συνείδηση.
Από τον Πόντο στις νέες πατρίδες
Μετά τον ξεριζωμό, οι πρόσφυγες δεν μπόρεσαν να πάρουν μαζί τους τα σπίτια, τα κτήματα και τους ναούς τους. Πήραν όμως τις εικόνες, τις προσευχές, τις γιορτές και τα έθιμά τους.
Η ευλάβεια προς τον Τίμιο Σταυρό πέρασε στις νέες πατρίδες της Μακεδονίας, της Θράκης και της υπόλοιπης Ελλάδας. Ο βασιλικός επέστρεψε στα εικονοστάσια των προσφυγικών σπιτιών, το θυμίαμα άναψε ξανά και η αυστηρή νηστεία συνέχισε να τηρείται από γενιά σε γενιά.
Ακόμη και σήμερα, όταν μία Πόντια γιαγιά φυλάει τον βασιλικό της Σταυρού δίπλα στις εικόνες ή θυμιατίζει σταυρωτά το σπίτι, επαναλαμβάνει μία πράξη που ταξίδεψε από την Τραπεζούντα, την Ίμερα, τα Κοτύωρα, το Σταυρίν και τις άλλες πατρίδες του Εύξεινου Πόντου.
Η παράδοση δεν διατηρήθηκε μόνο μέσα από τα μεγάλα πανηγύρια. Επιβίωσε κυρίως μέσα από αυτές τις μικρές και σιωπηλές κινήσεις: το κλωνάρι του βασιλικού, το αλάδωτο τραπέζι, το θυμιατό μπροστά στο εικονοστάσι και το σημείο του Σταυρού πριν από κάθε δύσκολη στιγμή.
Για τον ποντιακό Ελληνισμό ο Σταυρός υπήρξε σύμβολο πίστης, δοκιμασίας και τελικής νίκης. Ένα σύμβολο που συνόδευσε τους Ποντίους στις ακμάζουσες κοινότητες της πατρίδας, στον δρόμο της προσφυγιάς και στην αναγέννησή τους στην Ελλάδα.
Γι’ αυτό και ο Σεπτέμβριος παρέμεινε «Σταυρίτες». Γιατί στην ποντιακή μνήμη ο χρόνος δεν μετριόταν μόνο με τις εποχές και τις εργασίες της γης. Μετριόταν πρωτίστως με τις μεγάλες γιορτές της πίστης.
Το Pontosvoice.com (…τ’εμέτερον η λαλία) είναι μια ενημερωτική ιστοσελίδα που σκοπό έχει να ενημερώνει τον Ποντιακό κόσμο για όλα τα νέα που αφορούν τον Ποντιακό Ελληνισμό , δράσεις, εκδηλώσεις, ιστορικά ευρήματα, απόψεις. Είμαστε μια ανοιχτή ομάδα και είμαστε η φωνή όλων , μην διστάσετε να επικοινωνήσετε μαζί μας για ότι σας απασχολεί στο info@pontosvoice.com
