Ο Πόντος υπήρξε διαχρονικά ένα από τα σημαντικότερα προπύργια του Ελληνισμού. Στα βουνά, στα παράλια του Ευξείνου Πόντου και στα σύνορα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας γεννήθηκε και αναπτύχθηκε μια μουσική παράδοση που έφτασε ζωντανή μέχρι τις ημέρες μας. Το ποντιακό τραγούδι δεν αποτελεί απλώς μορφή λαϊκής έκφρασης, είναι ιστορική μαρτυρία, φορέας συλλογικής μνήμης και καθρέφτης της ψυχής ενός λαού που έζησε πολέμους, ξενιτιά και μεγάλες δοκιμασίες.
Η παράδοση αυτή έχει βαθιές ρίζες. Μελετητές του ποντιακού πολιτισμού επισημαίνουν ότι οι απαρχές του ποντιακού τραγουδιού χάνονται ήδη στην αρχαιότητα. Η μουσική και η ποίηση των Ποντίων αποτύπωσαν με τρόπο ανάγλυφο τα μεγάλα βιώματα του Ελληνισμού: τον ηρωισμό, τη φιλοπατρία, την αυτοθυσία, αλλά και την αγάπη, τον έρωτα και τον καημό της ξενιτιάς.
Οι τρεις ιστορικές περίοδοι των ποντιακών τραγουδιών
Ο πόντιος μελετητής Παντελής Μελανοφρύδης διακρίνει τα ποντιακά δημοτικά τραγούδια σε τρεις βασικές χρονικές περιόδους.
Η πρώτη περίοδος αφορά τραγούδια που δημιουργήθηκαν πριν από την πτώση της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας το 1461. Σε αυτήν ανήκουν έργα όπως «Η πάλη του Ακρίτα με τον Χάροντα» και «Τη Τρίχας το γεφύρ’», που μεταφέρουν μνήμες από την εποχή των βυζαντινών συνόρων.
Η δεύτερη περίοδος εκτείνεται από την άλωση της Τραπεζούντας έως τα τέλη του 19ου αιώνα, δηλαδή στα χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας. Τραγούδια όπως «Του Ήλ’ το κάστρον» και «Έταιρον κι η Λυγερή» αντικατοπτρίζουν την καθημερινότητα και τις δυσκολίες του ελληνικού πληθυσμού του Πόντου.
Η τρίτη περίοδος αφορά τα νεότερα τραγούδια που δημιουργήθηκαν από τα τέλη του 19ου αιώνα και έπειτα, όπως τα γνωστά Κρωμνέικα, τα οποία αποτυπώνουν την κοινωνική ζωή και τα ιστορικά βιώματα των Ποντίων λίγο πριν από τον ξεριζωμό.
Τα ακριτικά τραγούδια και οι φύλακες των συνόρων
Ξεχωριστή θέση μέσα στην ποντιακή μουσική παράδοση κατέχουν τα ακριτικά τραγούδια. Πρόκειται για τα παλαιότερα δημοτικά άσματα του Ελληνισμού και αναφέρονται στους Ακρίτες, τους φύλακες των ανατολικών συνόρων της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
«Τα ακριτικά τραγούδια», λέγει ο πόντιος λαογράφος Στίλπων Κυριακίδης, «είναι από τα ωραιότερα δημοτικά τραγούδια. Τα διακρίνει δύναμη φαντασίας στις περιγραφές και τόλμη στην έκφραση. Η διήγηση είναι σύντομη, προχωρεί με άλματα και δίνει στο ποίημα δραματικό χαραχτήρα. Η ηρωική πνοή που εξακολουθεί να τα διαπνέει, παρά τις αλλοιώσεις που έπαθαν με το πέρασμα των αιώνων, μας μεταφέρει στα ηρωικά και περιπετειώδη χρόνια, που οι αντρειωμένοι του Ελληνισμού αγωνίζονταν εναντίον του μουσουλμανισμού στις όχθες του Ευφράτη και στις κλεισούρες του Ταύρου».
Οι Ακρίτες ήταν πολεμιστές που υπερασπίζονταν τα σύνορα από επιδρομές Σαρακηνών και άλλων εχθρών. Στις περιόδους ειρήνης ασχολούνταν με τη γεωργία, την κτηνοτροφία και το κυνήγι. Τα κατορθώματά τους ενέπνευσαν τη λαϊκή μούσα και δημιούργησαν έναν ολόκληρο κύκλο ηρωικών τραγουδιών.
Ο μεγάλος λαογράφος Νικόλαος Πολίτης υπογράμμισε ότι μέσα από αυτά τα τραγούδια γεννήθηκε η μορφή του ιδανικού ήρωα: ο Διγενής Ακρίτας, που παρουσιάζεται νέος σαν τον Αχιλλέα, δυνατός σαν τον Ηρακλή και ένδοξος σαν τον Μέγα Αλέξανδρο.
Σύμφωνα με πολλούς ερευνητές, τα ακριτικά τραγούδια πρωτοεμφανίστηκαν στον Πόντο και την Καππαδοκία ήδη από τον 8ο αιώνα μ.Χ., ενώ ορισμένες παραδόσεις τα συνδέουν ακόμη και με πολεμικές συγκρούσεις των Βυζαντινών με τους Πέρσες κατά τους αιώνες του Ιουστινιανού και του Ηρακλείου.
Ήρωες και θρύλοι των ποντιακών τραγουδιών
Μέσα από τα ποντιακά ακριτικά τραγούδια ξεπροβάλλουν μορφές ηρώων που συμβολίζουν την ανδρεία και την αφοσίωση στην πατρίδα.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Πορφύρης, ο οποίος πολεμά τους Πέρσες στα σύνορα της αυτοκρατορίας. Σε έναν από τους στίχους του τραγουδιού, η λαϊκή μούσα υμνεί τη μητέρα που γεννά «Τραντέλληνον», δηλαδή έναν άνδρα τριάντα φορές Έλληνα.
Άλλο γνωστό τραγούδι είναι «Του Ήλ’ το κάστρον», το οποίο αφηγείται την πολιορκία ενός απόρθητου φρουρίου που τελικά πέφτει ύστερα από δόλο των πολιορκητών.
Στον κύκλο των ακριτικών τραγουδιών ανήκουν επίσης τα τραγούδια για τον Αμάραντο, τον Γιάννη τον Μονόγιαννη και τον Ακρίτα που συναντά τον Χάρο, δείχνοντας την αδιάκοπη σύγκρουση του ανθρώπου με τη μοίρα και τον θάνατο.
Ο Διγενής Ακρίτας και το ακριτικό έπος
Κεντρική μορφή των ακριτικών τραγουδιών είναι ο Διγενής Ακρίτας. Το ομώνυμο έπος του 12ου αιώνα θεωρείται ένα από τα αρχαιότερα μνημεία της δημώδους ελληνικής γλώσσας.
Στην παράδοση των τραγουδιών, ο Διγενής προσωποποιεί την ιδέα του ανίκητου υπερασπιστή της Ρωμιοσύνης. Το πιο γνωστό επεισόδιο είναι η πάλη του με τον Χάρο στα μαρμαρένια αλώνια, μια συμβολική αναμέτρηση του ανθρώπου με τον θάνατο.
Η μουσική μνήμη της Ρωμιοσύνης
Πέρα από τα ηρωικά τραγούδια, η ποντιακή παράδοση περιλαμβάνει και πλήθος άλλων θεμάτων: τραγούδια για την αγάπη, τη ζωή στα παρχάρια, την ξενιτιά αλλά και για την απώλεια της πατρίδας.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το συγκλονιστικό τραγούδι «Πάρθεν η Ρωμανία», που αναφέρεται στην πτώση της Κωνσταντινούπολης και της Τραπεζούντας. Μέσα από τον θρήνο για την απώλεια της αυτοκρατορίας, το τραγούδι μεταφέρει και ένα μήνυμα ελπίδας:
«Η Ρωμανία κι αν επέρασεν, ανθεί και φέρει κι άλλο».
Η ποντιακή μουσική συνοδεύεται κυρίως από τη λύρα και χρησιμοποιεί τον παραδοσιακό δεκαπεντασύλλαβο στίχο, που αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα της ελληνικής δημοτικής ποίησης.
Μνήμη, ταυτότητα και συνέχεια
Για τους Ποντίους, το τραγούδι υπήρξε πάντα κάτι περισσότερο από ψυχαγωγία. Ήταν τρόπος διατήρησης της ιστορίας, της γλώσσας και της συλλογικής μνήμης.
Όπως σημείωνε ο λαογράφος Ευστάθιος Ευσταθιάδης, το ποντιακό τραγούδι είναι «ο γλυκύτατος καρπός της ηρωικής μούσας του ποντιακού λαού», ενώ συμπυκνώνει τα βαθύτερα συναισθήματα και τις εμπειρίες του.
Η παράδοση αυτή, που μεταφέρθηκε από γενιά σε γενιά ακόμη και μετά τον ξεριζωμό του 1922, παραμένει μέχρι σήμερα ζωντανή. Με τη λύρα, τα τραγούδια και τους χορούς, οι Πόντιοι συνεχίζουν να κρατούν ζωντανή την ιστορία και την ταυτότητά τους.
Γιατί, όπως εύστοχα είχε πει ο νομπελίστας συγγραφέας Ζοζέ Σαραμάγκου, «είμαστε η μνήμη που κουβαλάμε». Και στον Πόντο, αυτή η μνήμη τραγουδιέται ακόμη.
