Γράφει η Έφη Κατσόγιαννου-Τριανταφύλλου
Εν όψει της Παγκόσμιας Ημέρας της Γυναίκας, μιας ημέρας που τιμά τους αγώνες, τις θυσίες και τις κατακτήσεις των γυναικών σε όλο τον κόσμο, δεν θα μπορούσε να λείπει ένα αφιέρωμα στη γυναίκα που σφράγισε με τη δύναμη και την ψυχή της μια ολόκληρη ιστορία, την Πόντια Γυναίκα.
Το παρόν άρθρο αποτελεί αφιέρωμα στην Πόντια Γυναίκα μέσα από τη φωνή και την πορεία τεσσάρων γυναικών ποντιακής καταγωγής, οι οποίες διαπρέπουν σε διαφορετικούς τομείς και αποτελούν ζωντανά παραδείγματα συνέχειας, προόδου και δημιουργίας.
Όσοι και όσες είχαμε την ευλογία να μεγαλώσουμε δίπλα σε Πόντιες γιαγιάδες και μητέρες, γνωρίζουμε καλά πως δεν μας μεγάλωσαν μόνο με αγάπη. Μας εμπότισαν με την Ποντιακή Παιδεία, με αξίες βαθιά ριζωμένες στην αξιοπρέπεια, την εργατικότητα, την πίστη και την αντοχή. Μας δίδαξαν με το παράδειγμά τους πως η Πόντια γυναίκα κατέρριψε τα στερεότυπα της εποχής της, πολύ πριν αυτό γίνει σύνθημα.
Αξίζει να σημειωθεί, πως κατά τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου η Γυναίκα έγινε σύμβολο αγώνα. Εκδιώχθηκε, σφαγιάστηκε, βιάστηκε, ξεριζώθηκε, κι όμως, δεν έπαψε να κρατά στην αγκαλιά της το γένος και τον Πολιτισμό. Στις εξοντωτικές πορείες έγινε γέφυρα ανάμεσα στο καλό και στο κακό, τον θάνατο και τη ζωή, το τέλος και τη συνέχεια. Δεν δείλιασε, δεν έσκυψε το κεφάλι, αλλά, θρήνησε σιωπηλά και έφερε τη ζωή σε μια νέα πατρίδα.
Αυτό που είμαστε σήμερα το οφείλουμε σε χιλιάδες γυναίκες ηρωίδες, ανώνυμες στην ιστορία, αλλά βαθιά χαραγμένες στις αξίες, στον πολιτισμό, στην καθημερινότητα και στους αγώνες μας.
Η γιαγιά μου κάθε φορά μου έλεγε, «Να είσαι ακριβέσσα». Τώρα καταλαβαίνω ακριβώς τι εννοούσε, να είσαι «ακριβή», σημαίνει να κουβαλάς μέσα σου όλες εκείνες τις αξίες που έχει ο Ποντιακός Ελληνισμός, να είσαι η δύναμη όταν χρειάζεται, φως και ελπίδα στα σκοτεινά και γέφυρα που ενώνει το παρελθόν με το μέλλον. Να τιμάς τις ρίζες σου και ταυτόχρονα να ανοίγεις δρόμους για όσα έρχονται.
Σήμερα, στον ποντιακό χώρο, οι γυναίκες συνεχίζουν να κρατούν άσβεστη τη φλόγα του Ποντιακού Ελληνισμού. Διαπρέπουν στην επιστημονική κοινότητα, στις τέχνες, στον επαγγελματικό στίβο, στην κοινωνική προσφορά. Με το έργο και τη στάση ζωής τους αποδεικνύουν πως η κληρονομιά δεν είναι βάρος, είναι δύναμη.
Ας δούμε, λοιπόν, τι λένε τέσσερις γυναίκες από διαφορετικούς τομείς για την Πόντια γυναίκα και τι σημαίνει σήμερα να κουβαλά κανείς αυτή την ταυτότητα.
Γιώτα Ιωακειμίδου | Φιλόλογος | Δασκάλα της ποντιακής διαλέκτου | συγγραφέας
Η Γιώτα Ιωακειμίδου επέλεξε να μιλήσει για τη μάνα του ξεριζωμού, αναδεικνύοντας τη δύναμη, τον πόνο και τις θυσίες των Πόντιων γυναικών στα χρόνια της Γενοκτονίας.
Η μάνα του ξεριζωμού
Κατά τα χρόνια της γενοκτονίας η Πόντια γυναίκα υπήρξε η πιο τραγική μορφή της εκδικητικής μανίας των Τούρκων. Αυτό δεν οφειλόταν μόνο στη βιολογική της αδυναμία, αλλά κυρίως στο γεγονός πως αυτή εξασφαλίζει τη βιολογική συνέχεια του λαού. Στόχος των Τούρκων ήταν να σκοτώσουν, να ατιμάσουν και να εξευτελίσουν τη γυναικεία ύπαρξη και δε δίστασαν να το κάνουν ακόμη και μέσα σε ιερές μονές.Οι μάνες αυτές ήταν γυναίκες από ατσάλι ,φτιαγμένες να είναι μάνες, έζησαν το μεγαλύτερο δράμα για μια μάνα, έθαψαν τα αγγελούδια τους σε άξενους τόπους, γιατί δεν άντεξαν τα δεινά της εξορίας και της πείνας. Ήταν φτιαγμένες να είναι μάνες, έζησαν το μεγαλύτερο δράμα για μια μάνα, Βίωσαν άγριες συνθήκες, ανταλλαγή, προσφυγιά, χηρεία. Αυτές όμως συνέχισαν βράχοι ορθοί να στηρίζουν όλη την οικογένεια, πολλές φορές έγιναν οι καλύτερες μάνες για παιδιά που δεν γέννησαν…
Μάνες τραγικές που αναγκάστηκαν ακόμα και να εγκαταλείψουν τα παιδιά τους για λόγους πάνω από την δική τους θέληση και το έφεραν βαρέως μέχρι το τέλος της ζωής τους. Στις μέρες των διωγμών, του θανάτου και των δακρύων γυναίκα και άνδρας μαζί. Να προστατεύει τους ηλικιωμένους και να φροντίζει τα παιδιά της. Θρήνος σπαρακτικός ο χαμός των παιδιών της από τις πείνες και τις κακουχίες. Συγκινητικό και γεμάτο περιπάθεια το μοιρολόι της. Λόγια τρυφερά, λόγια της μάνας που αφηγούνται τις αγρυπνίες, τις θλίψεις, τις στεναχώριες που δοκίμασε για χάρη τους και αμέσως μετά να αραδιάζει τους πόθους που στήριξε πάνω τους.
Βασιλική Τσανακτσίδου | Ελληνίδα της Διασποράς με αγώνες για την αναγνώριση της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου | υπεύθυνη για τη διδασκαλία της Ιστορίας των Ελλήνων του Πόντου σε Σχολεία της Αμερικής | Δημιουργός της ταινίας «GENOCIDE – A True Story”
Με το ποίημα «Λάφυρα», η Βασιλική Τσανακτσίδου παρουσιάζει την τραγική μοίρα αλλά και τη δύναμη της Πόντιας Γυναίκας. Το ποίημα είναι μέρος μίας παράστασης που πρόκειται να λάβει μέρος εντός του 2026.
Λάφυρα
Έρωτάς με,
απ´ οθεν είμαι,
τίνος είμαι,
πως λένε με.
Με λένε Σημέλα και Παρθένα και Παρέσσα.
Κι ενίοτε,
Ιφιγένεια, Ηλέκτρα, Θεσσαλονίκη, Αντιγόνη,
Έρχομαι από τον Πόντο,
ήμουν του κύρη μου και του άντρα Μου,
και των πεθερικών μου.
Δεν με χάιδεψαν,
με ετοίμαζαν για την σκληρή ζωή Μου.
με μάθαιναν να υπηρετώ, να φροντίζω,
να σέβομαι,
Πάντα το βλέμμα μου χαμηλά… έτσι έπρεπε.
Χαμήλωνα τα μάτια μου στους προστάτες Μου,
κι ας ήξερες πως εγώ προστάτευα τους προστάτες μου.
Όλοι το ήξεραν.
Εγώ τους στήριζα.
Εγώ κρατούσα τις ισορροπίες,
πάντα με τα μάτια χαμηλωμένα
και τα μανίκια σηκωμένα.
Αγάπαγα τη φύση και τα ζώα μου και τα παρχάρια μου.
Ωωωωω, τα λάτρεψα τα παρχάρια μου,
γιατί μόνο εκεί ήμουν λεύτερη.
Εκεί δεν ήμουν του κύρη μου,
του άντρα μου, της πεθεράς μου.
Εκεί ήμουν του εαυτού μου.
Εκεί σήκωνα τα μάτια μου
και χαμογέλαγα του ήλιου.
Και ύστερα έγινα λάφυρο.
Έμπαιναν στα χωριά μας οι Τούρκοι,
λήστευαν, σκότωναν, έκαιγαν,
Και προπαντός βίαζαν και ταπείνωναν.
Από όλα τα λάφυρα που μάζευαν,
προτιμούσαν τις γυναίκες.
Το πιο ποθητό τους λάφυρο εγώ.
Έγινα στόχος τους.
Ήμουν εμπόδιο στα σχέδια τους.
Γεννούσα, έδινα ζωή,
κι αυτοί ήθελαν τον θάνατο.
Επάνω στο αδύναμο κορμί μου
ξέσπασε ο άρρωστος “ανδρισμός”
μιας ξεπεσμένης αυτοκρατορίας.
Με έσυραν στους δρόμους,
με βίασαν μπροστά στον κύρη μου,
με έσυραν στις εκκλησίες μου,
και με βίασαν μπροστά στις εικόνες μου.
Και τότε σάλεψε ο νους και σήκωσα
τα μάτια μου στον Θεό.
Εγώ που δεν τα σήκωσα ποτέ σε άνθρωπο,
Τα σήκωσα στον Θεό μου,
και τον μάλωσα,
που επέτρεπε να γίνεται αυτό.
Και ο Κεμάλ ήξερε.
Ο Κεμάλ σχεδίαζε και τα πρωτοπαλίκαρά του εκτελούσαν,
και ο Κεμάλ τους επιβράβευε.
Με πουλούσαν στα χαρέμια τους.
Και ο Κεμάλ ήξερε.
Ο Κεμάλ προέτρεπε.
Με πουλούσαν στα πορνεία τους.
Και ο Κεμάλ έχτιζε την καινούρια Τουρκία
πάνω στο ματωμένο μου κορμί.
Και έγινε ήρωας ο Κεμάλ.
Και οι πολιτισμένοι άνθρωποι;
Αυτοί ήξεραν και παρατηρούσαν,
Και σιωπούσαν.
Εσύ μην σιωπήσεις.
Σε εξορκίζω, μην σιωπήσεις.
Δεν μπορείς να σιωπήσεις,
γιατί με κουβαλάς μέσα σου,
στο αίμα σου,
στον τρόπο που χαμηλώνεις τα μάτια σου,
όπως εγώ,
στον τρόπο που κόβεις το ψωμί και το μοιράζεις,
όπως εγώ,
στον τρόπο που βάζεις πίσω από το αυτί σου
τα μαλλιά που πέφτουν στο μέτωπο,
όπως εγώ.
Είμαι στο αίμα σου,
Στο βλέμμα σου,
είμαι μέσα σου.
Είσαι εικόνα μου,
είσαι απόγονος μου.
Εσύ ορκίσου με,
πως δεν θα σιωπήσεις εσύ.
Μην συγκινηθείς σε παρακαλώ και μην κλάψεις.
Φτάνουν τα δάκρυα.
Φώναξε, ενημέρωσε,
Μην μείνει ούτε ένας να πει πως δεν ήξερε.
Μην σιωπήσεις.
Νατάσα Τσακηρίδου | τραγουδίστρια | εκπαιδευτικός
Η Νατάσα Τσακηρίδου μιλά για την Πόντια Γυναίκα μέσα από τη μουσική, αναδεικνύοντας τις προκλήσεις και τη δύναμη που απαιτείται για να διεκδικήσει την προσωπική της αυτονομία.
Η Πόντια γυναίκα που επιλέγει την επαγγελματική ενασχόληση με τη
μουσική καλείται να διαχειριστεί την αντίφαση ανάμεσα στο έμφυτο
ταλέντο, το οποίο σε πολλές περιπτώσεις καλλιεργήθηκε μέσα στο
οικογενειακό ή στενό κοινωνικό περιβάλλον, και τις δομικές απαιτήσεις
ενός ευρύτερου αυστηρού κοινωνικού πλαισίου. Σε ένα περιβάλλον όπου η
πατριαρχική ιεραρχία παραμένει εμφανώς ενεργή, η δημόσια έκθεση μέσω
του τραγουδιού δε συνιστά απλώς καλλιτεχνική πράξη. Αποτελεί μια
μεθοδική αμφισβήτηση των ορίων που θέτει η οικογενειακή παράδοση,
μέσα στην οποία πιθανότατα και η ίδια γαλουχήθηκε και από την οποία
ενδεχομένως περιορίστηκε. Η ενασχόλησή της με τη μουσική λειτουργεί
ως μέσο διεκδίκησης αυτονομίας, επιτρέποντας στη φωνή να
λειτουργήσει, εκτός από εργαλείο διατήρησης του παρελθόντος και της
συλλογικής μνήμης, ως όχημα προσωπικής εξέλιξης. Παρά τις πιέσεις για
συμμόρφωση σε παραδοσιακούς ρόλους, η επαγγελματική παρουσία της στο
χώρο της μουσικής αποτελεί μια ρεαλιστική επαναδιαπραγμάτευση της
θέσης της μέσα στην ποντιακή κοινότητα.
Αρχοντούλα Κωνσταντινίδου |Φιλόλογος |πιστοποιημένη εκπαιδεύτρια Ποντιακής Διαλέκτου| υποψ. διδάκτορας Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας στο Διεθνές Πανεπιστήμιο Ελλάδος
Η Αρχοντούλα Κωνσταντινίδου παρουσιάζει την Ποντιακή Γυναίκα ως θεμέλιο της οικογένειας και φορέα της πολιτισμικής μνήμης.
Η Πόντια γυναίκα είναι η ηρωίδα μέσα στους αιώνες. Είναι αυτή που έχει τη φροντίδα όλων των μελών της οικογένειας και αυτή που δουλεύει σκληρά σε εξωτερικές και σε οικιακές εργασίες, για να μην λείψει τίποτα από την οικογένειά της. Είναι αυτή που μεταδίδει αρχές και αξίες στα παιδιά της, διαπλάθει ταυτότητες και συνειδήσεις και μεταφέρει την εθνική και πολιτισμική κληρονομιά. Η Πόντια γυναίκα αποτέλεσε ένα από τα θύματα της Γενοκτονίας, αλλά παράλληλα στάθηκε η ζωογόνος δύναμη και η αναγέννηση, για να εξασφαλιστεί η συνέχεια του Ποντιακού Ελληνισμού.
Η Έφη Κατσόγιαννου-Τριανταφύλλου είναι Ιστορικός/Φιλόλογος με μεταπτυχιακές σπουδές στον Δημόσιο Λόγο και τα Ψηφιακά Μέσα. Έχει ολοκληρώσει τις σπουδές στην Παιδαγωγική Κατάρτιση, Συμβουλευτική και τον Προσανατολισμό, στην Ανώτατη Σχολή Παιδαγωγικής και Τεχνολογικής Εκπαίδευσης, καθώς και στον τομέα της Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης και Αγωγής και είναι πιστοποιημένη Περιβαλλοντική Εκπαιδεύτρια. Παράλληλα, έχει εξειδικευτεί στο Social Media Marketing και στην Επικοινωνία, Τουριστικής Προβολής Δραστηριοτήτων, με εστίαση σε φεστιβάλ, αναβιώσεις και καινοτόμες καλλιτεχνικές δράσεις.
Η αγάπη της για τον Πολιτισμό και την Παράδοση την οδήγησε από νεαρή ηλικία σε ενεργή δράση στο πολιτιστικό πεδίο. Είναι μία εκ των ερευνητών για το δρώμενο «Μωμοέρια» ενταγμένο στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της UNESCO, διοργανώτρια φεστιβάλ και συνεδρίων και δημιουργός καινοτόμων πολιτιστικών και εκπαιδευτικών δράσεων, με ενεργά δύο εκπαιδευτικά προγράμματα «Μικροί Ιστορικοί» από το 2013 για παιδιά και εφήβους, ενώ το 2025 ξεκίνησε το πρότζεκτ ενηλίκων «Κλειώ – Project C», με στόχο τη βιωματική προσέγγιση της ιστορίας για ενήλικες.
Γεννημένη στο Πρωτοχώρι, μεγαλωμένη σε ποντιακή οικογένεια, είναι ομιλήτρια της ποντιακής διαλέκτου και πιστεύει βαθιά στη δύναμη της Ιστορίας όταν συναντά τη σύγχρονη δημιουργία και τις καινοτόμες μεθόδους έκφρασης.