«Ανάθεμα σε απρόκοφτε» – Το ποντιακό θεατρικό δρώμενο που μιλά χωρίς φίλτρα για την ανθρώπινη πτώση και τη λύτρωση

«Ανάθεμα σε απρόκοφτε»
Το ποντιακό θεατρικό δρώμενο που μιλά χωρίς φίλτρα για την ανθρώπινη πτώση και τη λύτρωση

Ένα ιδιαίτερα δυνατό ποντιακό θεατρικό δρώμενο με τίτλο «Ανάθεμα σε απρόκοφτε», μας απέστειλε ο Ιωάννης Βαμβακίδης από την Κω.

Το έργο αποτελεί καρπό συνεργασίας του Ιωάννη Βαμβακίδη (Κως) και του Νεόφυτου Ιορδανίδη (Ωραιόκαστρο).

Πρόκειται για ένα έργο βαθιά ριζωμένο στην ποντιακή παράδοση, που δεν φοβάται να πει τα πράγματα με το όνομά τους. Μέσα από τη ζωή ενός αντρόγυνου, αποτυπώνει την εξάρτηση, τη φθορά, τον θυμό, αλλά και την ελπίδα που δεν σβήνει ποτέ.

Το θεατρικό δρώμενο

(Ποντιακό θεατρικό δρώμενο : συνεργασία Βαμβακίδη Ιωάννη ΚΩΣ και Νεόφυτου Ιορδανίδη ΩΡΑΙΟΚΑΣΤΡΟ)

Πρόσωπα: Αφηγητής, ένα αντρόγυνο Ποντίων – η Παρθένα και ο Πάντζον

————————————————-

Η ιστορία

Στο επίκεντρο του έργου βρίσκεται ένα ποντιακό αντρόγυνο:

Η Παρθένα: μια σεμνή, εργατική και βασανισμένη γυναίκα
Ο Πάντζον: ένας άνθρωπος παγιδευμένος στο ποτό, αλλά όχι χαμένος

Ο αφηγητής μας μεταφέρει σε μια καθημερινότητα σκληρή, σχεδόν ασφυκτική. Ο Πάντζον ξεκινά τη μέρα του με ρακή, χαμένος μέσα στην αδυναμία του, ενώ η Παρθένα παλεύει — με λόγια βαριά, πονεμένα — να τον επαναφέρει.

Η σύγκρουση είναι έντονη, σκληρή, χωρίς φίλτρα.
Δεν είναι θέατρο «καθωσπρέπει». Είναι αλήθεια.

Η δύναμη της ποντιακής γλώσσας

Το έργο είναι γραμμένο στην ποντιακή διάλεκτο, διατηρώντας ζωντανό έναν τρόπο έκφρασης που κουβαλά ιστορία, πόνο και μνήμη.

Οι διάλογοι δεν είναι απλώς λέξεις — είναι κραυγές.

Η Παρθένα δεν μιλά απλά.
Καταριέται, πονά, ξεσπά.

Ο Πάντζον δεν απολογείται.
Αμύνεται, ειρωνεύεται, αλλά μέσα του λυγίζει.

Η λύρα ως ψυχή του έργου

Η παρουσία της ποντιακής λύρας (κεμεντζέ) δεν είναι διακοσμητική. Είναι η ίδια η ψυχή του έργου.

————————————————-

Οι στίχοι:

«Σύρον Πάτζο το τοξάρ’…
και τον κόσμον δος χαπάρ…»

δεν συνοδεύουν απλώς τη δράση — την καθοδηγούν.

Η μουσική γίνεται γέφυρα:
από την πτώση… στην κάθαρση.

Από την κατάρα… στη συγχώρεση

Το έργο κορυφώνεται εκεί που δεν το περιμένεις.

Μέσα από τον πόνο, τα δάκρυα και τη φθορά, έρχεται η στιγμή της συνειδητοποίησης.
Ο Πάντζον δεν είναι χαμένος.
Η Παρθένα δεν είναι μόνο θυμός.

Και εκεί, μέσα στη λύρα, στον χορό και στο βλέμμα, γεννιέται ξανά η ζωή.

Η εικόνα του τέλους ,με το ζευγάρι να χορεύει , δεν είναι απλά σκηνή.
Είναι μήνυμα.

————————————————-

Το μήνυμα

Το «Ανάθεμα σε απρόκοφτε» δεν είναι απλά ένα ποντιακό θεατρικό.

Είναι:

μια κραυγή για τις εξαρτήσεις
μια υπενθύμιση για τη δύναμη της οικογένειας
μια καταγραφή της λαϊκής αλήθειας χωρίς ωραιοποίηση

Και πάνω απ’ όλα, είναι μια απόδειξη ότι η ποντιακή παράδοση δεν είναι μουσειακή.
Είναι ζωντανή. Μιλάει. Και πονάει.

————————————————-

Λεξιλόγιο – Η γλώσσα της μνήμης

Το έργο συνοδεύεται από πλούσιο λεξιλόγιο ποντιακών όρων, που βοηθά τον σύγχρονο αναγνώστη να κατανοήσει βαθύτερα τη σημασία των διαλόγων και να έρθει πιο κοντά στην αυθεντική έκφραση της παράδοσης.

————————————————-

ΠΑΙΖΕΙ Η ΛΥΡΑ ΚΑΙ ΤΡΑΓΟΥΔΟΥΝ

Σύρον Πάτζο το τοξάρ΄΄ έη…έη

και τον κόσμον δος χαπάρ έη…έη

παίξον μας την κεμετζέ σ΄, έη…έη

είσαι γιοσμαλής γλεντζές. έη…έη

Χόρεψον έμπρα κι οπίσ΄ έη…έη

να χαρεντερίεις την ψη σ΄ έη…έη

τραγώδ΄ και ρακόπον πία έη…έη

η ρακή εν΄ ευλοϊα έη…έη

ΑΦΗΓΗΤΗΣ : – Μεθυσμένος σίτ΄ κάθεται ο Πάντζον σο σκαμνίν ατ΄,

πρωί πρωί οσήμερον ρουφίζ΄ ξαν την ρακήν ατ.

Κι η γαρή ατ΄ η Παρθένα, άχαρος, πουγαλεμέντσα,

ξαν΄ με τον άντραν ατς ταβίζ΄, απόψ΄ η καημέντζα.

ΠΑΡΘΕΝΑ :-«Ανάθεμά σε απρόκοφτε εσύ πα΄ κι η ρακή σ΄,

τα ποδάρε σ΄ τεντελίζ΄ νε, κατουρείς και το βρακί σ΄.»

ΠΑΝΤΖΟΝ : – «Δύο ποτηρόπα έπα, ίνουμαι σ΄ εσέν΄ ν γουρπάν.»

ΠΑΡΘΕΝΑ: -«Για τ΄ ατό κρατείς γομάτον άχρηστε τη μαστραπάν΄;

Σίτια εκείμνες γιαν γιανά. Ντο εποίνες; Παλαλά.

Ατώρα κομενόχρονε, ο κόσμον με τ΄εσέν γελά.

Και άναβα τα λώματα τα καθαρά ντ΄ εφόρνες,

σιτ΄ έσνε νέος εθαρρώ, κατ΄ να ευτάς επόρνες,

τα έμορφα ντ΄ εποίνα με πάν΄ όλια χαμένα.»

ΑΦΗΓΗΤΗΣ: – Είπεν ατον η άχαρος, η μάρσα η Παρθένα.

ΠΑΡΘΕΝΑ: – « Ανάθεμα και τη ρακή σ΄ εσύ πα΄ ανάθεμά σε,

σίτ΄ μεθείς κεβεζελεεύς, τον θεόν κι φοάσαι ;

Άμον νερόν πίντς τη ρακήν, το στόμα σ΄ απάν κι έρται

και λες σιτ΄ γουρζουλιάεσαι «κι άλλα ρακία φέρτε».

Ανάθεμά τα παλαλά σ΄ , Πάντζο τέρεν το χάλ΄ ισ΄,

με τα αχ-ύρια εγόμωσες, τ΄ εύκαιρον το κιφάλ΄ σ΄.

ΑΦΗΓΗΤΗΣ: – Και ντο λέει ατέν ο Πάντζον ;

ΠΑΝΤΖΟΝ.= «Εγώ είμαι αχουλής,

ο ήλεν πα΄ εσκώθεν ψηλά, σούκ΄ ποίσον το φαί σ΄,

σούκ τα κοσσάρας φάϊσον, τα πρόατα ν΄ αλμέεις».

ΑΦΗΓΗΤΗΣ: -Και η Παρθένα λέει ατον.

ΠΑΡΘΕΝΑ : -«Πάντζο, αχούλ΄ πως κι έεις ;

Αφορισμένε σουκ΄ εσύ, να ΄θεμα το χαίρ΄ ις΄΄,

εσύ ρακήν εξέρτς να πίντς, σίτ΄ κρατείς το ποτήρ΄ ις.

Έεις αχούλια εθαρρείς ; ΄Κι εφτάνε έναν παράν,

τ΄ αχούλια ΄κι πουλίουνταν πουθέν σην αγοράν.

Φουρνίν βζημένον- άξον με- ψωμία ξάι ΄κι ψεν΄,

ν΄ αϊλί εσέν΄ ν Παντζίκο μου και ν΄ αϊλί κι εμέν΄ ν.

Εσέν΄ ν έβρα κι εγάπεσα νε παι αφορισμένε ;

Τα ρακία εσύ ντο πίντς, τεμόν το ψόπον καίνε !»

ΠΑΝΤΖΟΝ: – «Τα κατσίας ετέρεσες΄ ς σον καθρέφτην Παρθένα ;

Εθαρρείς αμπελόφυλλα …επέμναν μαραμένα.

Κάποτε έσνε νέϊσα, ατώρα είσαι γραιϊτσα,

θυμάσαι όντες εκούζνα σε «πουλόπο μ΄ Παρθενίτσα ;»

Ατώρα εσύ πα΄ άμον εμέν΄ ν εδέβασες α΄ κα΄,

ακούς ; Η εμμορφία μουν Παρθένα εξύεν κα΄,

ατώρα ν΄ αϊλί εμάς εβζήεν η φωτία

και τέρεν εκαμπούρωσαν τη δύων πα τα΄ ωμία.

Η τσεγκές ν΄ αϊλί εσέν΄ ν ατώρα απέσ΄ εσέβεν

και ο καιρόν άμον νερόν , πάει επαρεδέβεν.

Όντες έρται, ανάθεμάτο, η ώρα σ΄ να γεράς,

εξέρτς ατο έναν παράν ΄κι θα πιάν΄ η πογιά σ΄».

ΠΑΡΘΕΝΑ : – «Έ..η κιτί Πάντζο μ΄ εύκαιρε έναν έχω να λέγω,

τον πόνον ντ΄ έχω πολεμώ και δίχως δάκρα κλαίγω.

Μεθείς, παίεις την κεμετζέ σ΄ και λες τα τραγωδίας,

άντζα ατό εξέρτς ν΄ ευτάς ; Που εν΄η ευλοϊας ;»

ΠΑΝΤΖΟΝ : – «Τετραευαγγέλισμαν γαρή, απάν΄ σ΄ εμέν΄ ν μ΄ ευτάς.

Κάποτε έτον πολλά γλυκύν για τ΄ εμέν η σεβτά σ΄,

φαρμάκ΄ ποτίεις το ψόπο μου… αλλού θα γυναικίζω

και με το κεμεντζόπο μου, αλτς θα χαρεντερίζω.

Χρωστώ και ΄κι χρωστούνε με, χορόντας θα χορεύω,

Παρθένα μ΄ κι άλλο έμμορφον απ΄ εσέν θ΄ αραεύω.

Νούντσον ατά ντο λέγωσε. Καμίαν ΄κι κομπούται

Εκείνος ποι πιν τη ρακήν, σίτα χορεύ΄ λαρούται.»

ΠΑΡΘΕΝΑ: – «Έ…η κιτί Πάντζο άχαρε, μαλλίν αλλάζ΄ ο λύκον,

αμά το χούιν ατ΄ κι αλλάζ΄. Ολίγον τσιμίδ΄ θήκον,

σο κιφαλόπο σ΄ τ΄ εύκαιρον. Ντο λέγω σε ακούς με ;»

ΑΦΗΓΗΤΗΣ: = Κι ο Πάντζον λέει…..

ΠΑΝΤΖΟΝ := «Άκ΄ σον γαρή, άλλε Παρθένα κουζ΄ με».

ΠΑΡΘΕΝΑ: – « Πάντζο άκ΄ σον ας λέγω σε, τα μαύρα τα χαπάρια σ΄.

Ας΄ σήν ρακήν ντ΄ εκούρτεσες εκάγαν τα τσικάρια σ΄.»

ΠΑΝΤΖΟΝ: – «Εφούτιξεν η κάτα κι ο πεντικόν εχπαράεν,

Κι ο ήλεν ασ΄ σον φόβον ατ΄ σα λίβια εταράεν.»

ΠΑΡΘΕΝΑ: – «Άμον τ΄ ελάδ΄ εβγαίντς απάν, ναι σέφτελε Παντζίκο,

σίτια ταβίζω με τα΄ εσέν΄ ν πάντα πελιάν ευρίκω.

Ακούς με; Τε χάθ΄ απ΄ αδακές και δέβα σο καλό΄ ΄σ.

Εσύ θα παλαλώντς κι εμέν΄ ν, ζατί είσαι παλαλός.»

ΠΑΝΤΖΟΝ:- «Η γούλα μ΄ ΄κι εμπαλίεται. Και που θα ευρίκω εμπάλ;

Παρθένα ατό ντο είπα σε ο νους ις΄ μ΄ ανασπάλ΄.

Σίτ΄ κατηβάζω την ρακήν πως χουλίεται τ΄ απέσ΄ ιμ !

Άμα ψέμαν ΄κι λέγω σε, κόφκεται το νεφέσ΄ ιμ .

Σίτ΄ πίνω τ΄ έναν το ποτήρ΄ ΄κι κανείται, εξέρω,

σιτ΄ σην κοιλία μ΄ κατηβαίν΄ χ->αίρουμαι; Υποφέρω;

Ατό καμίαν ΄κι επόρεσα Παρθένα να μαθάνω.

Άμα …΄κι αφήνω τη ρακήν !!! Θα πίνω…ους ν΄ αποθάνω !»

ΑΦΗΓΗΤΗΣ:- Δακρόπα έρθαν εύρανε τη Παρθένας τ΄ ομμάτια.

Ας΄σα δουλείας τα πολλά έντονε δύο κάτια.

Σίτα τερεί τον άντρα ατς , ντο τραγωδεί και λέει;

ΠΑΡΘΕΝΑ: -«Επουγαλεύτα σε ζωή, φωτία απέσ΄ ιμ΄ καίει.

Εσ ασ ιρεύταν με τα΄ εσέν΄ ν τ΄ άχαρα τα σταφύλια,

τρέχνε να ήντανε ρακή, ναι για τ΄ εσά τα χ->είλια.

Άχ, για τ΄εμόν την καμονήν ΄κι ευρίεται η άκρα,

πία, σον τόπον τη ρακής σ΄, Πάντζο τ΄ εμά τα δάκρα.»

ΑΦΗΓΗΤΗΣ:- Λέει η Παρθένα και ρούζ΄απάν σ΄ έναν χαλίν ατς

Και κλαίει και αροθυμά το παλαίν την ζωήν ατς.

ΠΑΡΘΕΝΑ:- «Ανάθεμα αοίκον ζωήν, πάντα γιατί κλαινίζ΄ με;

Χαράν απέσ΄ σο ψόπο μου κανείς ΄κι θα χαρίζ΄ με;»

ΑΦΗΓΗΤΗΣ: – Σην ζωήν τ΄ ευλοημένο, θα βραδύν΄και θα μερών,

θα κυλίζουμε ημέρας, θα κυλίζ΄ μας ο καιρόν.

Πάντζον κεμεντζέν Παντζίκο, άμα…άλλο μη μεθείς.

Άκ΄ σον! Τον εαυτός τίμα ! Να τιμάς και τη γαρή σ΄.

ΠΑΝΤΖΟΝ: – «Η Παναϊα Σουμελά, ας ευτάει το θάμαν.

Σουκ το κότσαρι Παρθένα ας χορεύουμε αντάμαν.

Η τρυγόνα είσαι τ΄ εμόν, να λελεύω το ψόπο ΄σ.

Ναι, σίτια παίζ΄ η κεμεντζέ, τραγώδ΄ με το λαλόπο σ΄.»

(Σηκώνεται και η Παρθένα και καθώς παίζει η λύρα, χορεύει κι εκείνη μαζί με όλους και….νά τη χαμογελά ξανά στη ζωή σαν νιόβγαλτος ήλιος στα πρόσωπα της Παρθένας και του Πάντζου.)

————————————————-

ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ

Πουγαλεύκομαι= αγανακτώ,

Αχουλής= μυαλωμένος,

Λίβια= σύννεφα

Ταβίζω= μαλώνω,

Κατσίν= πρόσωπο, Σέφτελος= αφελής

Τεντελίζω= δεν ισορροπώ,

Κούζω= φωνάζω

Νεφές= ανάσα, κουράγιο

Γουρπάν= θυσία,

Τσεγκέ= σαγόνι, Κανείται= φτάνει

Γιαν γιανά= δίπλα-δίπλα,

Λαρούμαι=γιατρεύομαι Ρούζω= πέφτω

Άναβα= εκτός,

Κομπούμαι= ξεγελιούμαι,

Αοίκον= τέτοιο

Λώματα= ρούχα,

Τσεγκές= σαγόνι

Σασιρεύω= σαστίζω

Κουρτώ= καταπίνω,

Αοίκον= τέτοιο

Κεβεζελεεύω= φλυαρώ