Η ποντιακή διάλεκτος δεν είναι απλώς ένα γλωσσικό ιδίωμα· είναι μια κιβωτός που διασώζει την αυτούσια ελληνική σκέψη από την εποχή του Ομήρου μέχρι τις μέρες μας. Στην εκπομπή “Ρωμαίϊκα”, η Γιώτα Ιωακειμίδου ξετυλίγει το νήμα λέξεων όπως το κομπώνω, το κροπίν και ο λασούμενος, αποδεικνύοντας ότι κάθε φορά που μιλάμε ποντιακά, η ιστορία τριών χιλιάδων ετών παίρνει ξανά ανάσα.
Στο τρίτο επεισόδιο της εκπομπής «Ρωμαίικα» στο Pontos TV, η Γιώτα Ιωακειμίδου μας οδηγεί σε ένα συναρπαστικό οδοιπορικό στον κόσμο των ποντιακών λέξεων, αποδεικνύοντας ότι η διάλεκτος αυτή δεν είναι απλώς ένα απομεινάρι του παρελθόντος, αλλά ένας ζωντανός οργανισμός με μνήμη αιώνων. Μετά την περιήγηση στις λέξεις της καθημερινότητας και του τραπεζιού στα προηγούμενα επεισόδια, η εκπομπή εστιάζει τώρα σε λέξεις που περιγράφουν την ανθρώπινη συμπεριφορά, τα εργαλεία της γης και τα ζώα, αποκαλύπτοντας την εκπληκτική ακρίβεια με την οποία η γλώσσα παρατηρεί τον άνθρωπο.
Η Τέχνη της Πονηριάς και ο «Κόμβος» του Μυαλού
Η ανάλυση ξεκινά με την ανθρώπινη πονηριά και τα τεχνάσματα του λόγου. Η κεντρική λέξη εδώ είναι το ρήμα κομπούνω (ή κομπώνω). Παρά την απλότητά της, η λέξη κρύβει την αρχαία εικόνα του κόμβου. Στην αρχαιότητα, ο κόμβος δεν ήταν μόνο το δέσιμο ενός σχοινιού, αλλά σήμαινε και το μπέρδεμα, το τέχνασμα. Από εκεί προέκυψε το μεσαιωνικό κομβωτής (απατεώνας) και ο γνωστός μας κομπογιαννίτης. Η Ιωακειμίδου αναφέρει το παράδειγμα από τον Ερωτόκριτο («με τα λόγια τα γλυκά κόμπωσε το κορίτσι»), δείχνοντας πώς η ποντιακή διατήρησε αυτούσια τη σημασία του εξαπατώ ή μπερδεύω κάποιον με λόγια. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται, η μεγαλύτερη πονηριά δεν είναι να δέσεις κάτι με τα χέρια, αλλά να «δέσεις κόμπο» το μυαλό του άλλου.
Από τον Στάβλο της Αρχαιότητας στα Χωριά του Πόντου
Η εκπομπή συνεχίζει με λέξεις που γεννήθηκαν μέσα στη σκληρή καθημερινότητα της αγροτικής ζωής. Η λέξη κοπροθέκα αποτελεί ένα εντυπωσιακό «γλωσσικό απολίθωμα». Προέρχεται απευθείας από την αρχαία κοπροθήκη (κόπρος + θήκη), τον χώρο συγκέντρωσης της κοπριάς. Αν και τέτοιες ταπεινές λέξεις σπάνια επιβίωναν στη λόγια γραμματεία της αρχαιότητας, η ποντιακή διάλεκτος τις διέσωσε ομαλά, αποδεικνύοντας ότι δεν αντέγραψε απλώς την αρχαία ελληνική, αλλά τη συνέχισε οργανικά.
Στο ίδιο πλαίσιο εξετάζεται το κρωπίν, το ποντιακό δρέπανο. Η λέξη μας μεταφέρει στον 5ο αιώνα π.Χ. και στον συγγραφέα Φερεκίδη, ο οποίος χρησιμοποιούσε τον όρο κρόπιον. Η Ιωακειμίδου παραθέτει ένα πειρακτικό δίστιχο από την Κερασούντα («η μύτη σου σαν κροπίν»), δείχνοντας πώς ένα αρχαίο εργαλείο κοπής έγινε υλικό για χιούμορ και κοινωνικό σχολιασμό στη νεότερη εποχή.
Το Ζώο ως Σύμβολο: Ο «Λασούμενος» και η «Τσούνα»
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ετυμολογία λέξεων που αφορούν ζώα, όπου το ζώο μετατρέπεται σε σύμβολο χαρακτήρα. Ο λασούμενος είναι ο ποντιακός ευφημισμός για το γαϊδούρι. Η λέξη συνδέεται με το ομηρικό ηλάσκω (περιπλανώμαι, τριγυρίζω χωρίς προορισμό). Από την ίδια ρίζα προκύπτουν οι λέξεις λασούρα (η γυναίκα που γυρίζει συνεχώς έξω) και λασουρέας. Έτσι, το ζώο της αδιάκοπης πορείας δανείζει το όνομά του σε μια ολόκληρη φιλοσοφία κίνησης.
Ακόμα πιο εντυπωσιακή είναι η λέξη τσούνα. Αν και ακούγεται λαϊκή, η ρίζα της βρίσκεται στον Όμηρο και τη λέξη κύων (σκύλος). Μέσω του φαινομένου του «τσικισμού» (όπου το «κ» γίνεται «τσ»), η κύνα έγινε τσούνα. Η σημασία της ως βαριά προσβολή για γυναίκα παραμένει ίδια εδώ και 3.000 χρόνια, όπως φαίνεται και στην Ιλιάδα με τη φράση «κυνός κακομηχάνου».
Ο Ουρανός που Στάζει και η Ιερότητα του Ψωμιού
Η εκπομπή αγγίζει και τη φύση με το ρήμα λιβώνω, που σημαίνει συννεφιάζω. Η ρίζα βρίσκεται στο αρχαίο λείβω (στάζω, χύνω υγρό). Στον Όμηρο, η λέξη αφορούσε τις σπονδές κρασιού προς τους θεούς, ενώ στον Αισχύλο περιέγραφε τα δάκρυα που στάζουν. Στον Πόντο, η εικόνα μεταφέρεται στον ουρανό που «βαραίνει» και ετοιμάζεται να στάξει βροχή.
Για τη δουλειά του σπιτιού, η λέξη πυριφτέ (το φτιάρι του φούρνου) αποκαλύπτει μια άλλη πτυχή. Αντίθετα με την κοινή πεποίθηση ότι προέρχεται από το πυρ + ρίπτω, η Ιωακειμίδου εξηγεί ότι προέρχεται από το αρχαίο επιρύπτω (σπρώχνω προς τα εμπρός), περιγράφοντας ακριβώς την κίνηση με την οποία η νοικοκυρά σπρώχνει το ψωμί στον φούρνο.
Κοινή Κίνηση και Θαλασσινές Μνήμες
Το ρήμα συγκλίσκουμε (ή συγκλίνω) εξετάζεται μέσα από δύο διαφορετικές εικόνες. Από τη μία, τη σημασία του «πλαγιάζω με κάποιον» (ερωτική εγγύτητα) και από την άλλη, την κίνηση των κωπηλατών που γέρνουν συγχρονισμένα («συγκλίσκονταν και σύρναν τα κοπία»). Και οι δύο σημασίες προέρχονται από το αρχαίο συγκλίνω, δείχνοντας πώς η διάλεκτος διατήρησε την πολυσημία των λέξεων.
Τέλος, η εκπομπή κλείνει με τα χαψία (γαύρος), το σύμβολο της ποντιακής διατροφής και της γενναιοδωρίας του Εύξεινου Πόντου. Τα χαψία δεν ήταν απλώς τροφή, αλλά ένα «πανηγύρι της θάλασσας» που ένωνε τους ανθρώπους από τον Νοέμβριο έως τον Φεβρουάριο, μπαίνοντας σε τραγούδια, πίτες και παστώματα.
Η Γιώτα Ιωακειμίδου καταλήγει στο συμπέρασμα ότι κάθε λέξη είναι μια μαρτυρία ζωής. Η ποντιακή διάλεκτος, μέσα από τις ταπεινές λέξεις του χωραφιού, του φούρνου και της θάλασσας, διασώζει αρχαίους τρόπους σκέψης, αποδεικνύοντας ότι οι λέξεις δεν χάνονται όσο υπάρχουν άνθρωποι που τις θυμούνται και τις αγαπούν.
Το Pontosvoice.com (…τ’εμέτερον η λαλία) είναι μια ενημερωτική ιστοσελίδα που σκοπό έχει να ενημερώνει τον Ποντιακό κόσμο για όλα τα νέα που αφορούν τον Ποντιακό Ελληνισμό , δράσεις, εκδηλώσεις, ιστορικά ευρήματα, απόψεις. Είμαστε μια ανοιχτή ομάδα και είμαστε η φωνή όλων , μην διστάσετε να επικοινωνήσετε μαζί μας για ότι σας απασχολεί στο info@pontosvoice.com
