Γράφει ο Χρήστος Κωνσταντινίδης
«Αυτή η διάλεκτος που τη φόρτωσε ο Ιάσονας πριν 2700 χρόνια επάνω στην Αργώ και την κουβάλησε και έζησε εκεί επί 27 αιώνες, γιατί πρέπει τώρα να πεθάνει; Και αυτό το αξιοθρήνητο γεγονός, γιατί να τύχει στη γενιά μου, γιατί να λάχει σε μένα να είμαι ένας αυτόπτης μάρτυρας, ενός τέτοιου επικείμενου θανάτου;»
Αυτά τα λόγια ανήκουν στον αείμνηστο ποιητή και στιχουργό, αλλά και διακεκριμένο επιστήμονα, ιατρό, νευροχειρούργο Χρήστο Αντωνιάδη, το φευγιό του οποίου το 2013 αποτέλεσε ένα πολύ σκληρό πλήγμα για τον ποντιακό πολιτισμό. Γιατί η αξία και η προσφορά αυτού του ανθρώπου που έφερε την ποντιακή γλώσσα στο σήμερα και συνταίριαξε τα σύγχρονα νοήματα με τα ηχοχρώματα αυτής της βουκολικής λαλιάς είναι ανεξίτηλη. Το ποντιακό στοιχείο ορφάνεψε.
Διότι δεν μπορεί να βγει ξανά τέτοιος συνδυασμός ταλέντου με τρομερή γνώση της γλώσσας και της κωδικοποίησής της, από τη στιγμή που οι παλιοί φεύγουν από τη ζωή και δεν γεννιούνται νέοι ομιλητές με άμεση εξ ακοής εμπειρία με την ομιλία των παλιών. Ο Αντωνιάδης όμως αποτέλεσε πηγή έμπνευσης! «Είναι ιστορικά αποδεδειγμένο ότι όταν μια γλώσσα-διάλεκτος δεν διδάσκεται στα σχολεία, είναι καταδικασμένη να πεθάνει», είχε αναφέρει σε συνέντευξή του προσθέτοντας με καημό: «δεν θέλω να συμβεί αυτό στα ποντιακά»
Αυτή η τοποθέτηση του Αντωνιάδη του οδήγησε την Κυριακή Μαυροφυλλίδου, φιλόλογο με καταγωγή από Μαυροδένδρι και Άργος Ορεστικό, να «τρέξει» ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον σχέδιο. Στο Μουσικό Σχολείο Σιάτιστας Κοζάνης αναπτύχθηκε τα προηγούμενα χρόνια με πρωτοβουλία της μια πρωτοπόρα σύνδεση της γλωσσικής ποντιακής κληρονομιάς με τη σύγχρονη εκπαιδευτική πράξη.
Η υποψήφια διδάκτωρ Ιστορικής Γλωσσολογίας και Διαλεκτολογίας στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, στην Ποντιακή Μορφολογία, πρότεινε ένα καινοτόμο διδακτικό σενάριο: Τη συσχέτιση της ποντιακής διαλέκτου με την αρχαία ελληνική γλώσσα στο μάθημα «Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι» της Α΄ Λυκείου. Η πρόταση δεν περιορίστηκε σε μια απλή γλωσσική σύγκριση! Άνοιξε δρόμους για μια πιο ουσιαστική κατανόηση της ιστορικής συνέχειας της ελληνικής γλώσσας, αλλά και για την ένταξη της ποντιακής γλωσσικής ποικιλότητας στην καθημερινή σχολική εμπειρία.
Η γλωσσική ποικιλότητα στο επίκεντρο
Η Μαυροφυλλίδου ξεκίνησε από μια θεμελιώδη διαπίστωση: Η ανομοιογένεια είναι εγγενές χαρακτηριστικό κάθε γλώσσας. Οι άνθρωποι χρησιμοποιούν διαφορετικές μορφές λόγου, ανάλογα με την κοινότητα, τον τόπο, την κοινωνική τάξη ή την περίσταση επικοινωνίας. Οι διάλεκτοι και τα ιδιώματα, επομένως, δεν είναι αποκομμένες γλώσσες αλλά μέρη ενός ενιαίου διασυστήματος.
Στην περίπτωση της ελληνικής, οι νεοελληνικές διάλεκτοι ανάγονται στη διασπορά της ελληνιστικής κοινής μετά την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Από αυτές, τέσσερις ξεχώρισαν ιστορικά: η ποντιακή, η καππαδοκική, η τσακωνική και η κυπριακή. Η ποντιακή, λόγω γεωγραφικής απομόνωσης, διατήρησε εντυπωσιακές ομοιότητες με την αρχαία ελληνική, ιδιαίτερα σε μορφολογικό και λεξιλογικό επίπεδο.
Η ποντιακή διάλεκτος: Μια ζωντανή γέφυρα με το παρελθόν
Η ποντιακή μιλιόταν από τους Έλληνες των νότιων παραλίων του Εύξεινου Πόντου, σε εκατοντάδες πόλεις και χωριά, μέχρι τη Μικρασιατική Καταστροφή και την ανταλλαγή πληθυσμών το 1923. Παρά τις ισχυρές επιρροές από την τουρκική, η διάλεκτος κράτησε την ελληνική της ταυτότητα, ενσωματώνοντας ξένα στοιχεία χωρίς να αλλοιώνει τον βασικό της κορμό.
Σήμερα υπολογίζεται ότι πάνω από 300.000 άνθρωποι την μιλούν ενεργά, κυρίως στον ελλαδικό χώρο, ενώ πολύ μεγαλύτερος είναι ο αριθμός εκείνων που τη γνωρίζουν παθητικά. Παρά τη λειτουργική της συρρίκνωση, η ποντιακή επιβιώνει σε τραγούδια, παροιμίες, θεατρικά έργα και παραμύθια, αποτελώντας ζωντανό φορέα πολιτισμικής μνήμης.
Χαρακτηριστική είναι η διατήρηση αρχαϊκών τύπων: το «’κι» ως άρνηση (από το αρχαίο «οὐκί»), το ουδέτερο σε –ιον («χωρίον»), αλλά και λεξιλογικά δάνεια που παραπέμπουν ευθέως στην κλασική εποχή, όπως το «άρτος», το «γουλιμία» (από το «βουλιμία»), ή το «έγκα» ως αόριστος του «φέρω» (από το ιωνικής προέλευσης «ἤνεικα»).
Το διδακτικό σενάριο: Από τον Θουκυδίδη και τον Ξενοφώντα στην «Καμπάνα του Πόντου»
Η πρόταση της Μαυροφυλλίδου υλοποιήθηκε πιλοτικά με μαθητές της Α΄ Λυκείου, σε επτά διδακτικές ώρες. Στόχος ήταν η δημιουργία ενός «γλωσσικού ταξιδιού» που συνδέει το έργο των αρχαίων ιστοριογράφων με τις γλωσσικές καταβολές του ποντιακού ελληνισμού.
Βήμα 1: Η αφόρμηση
Οι μαθητές ήρθαν σε επαφή με κείμενα στην ποντιακή: αποσπάσματα από τον «Καμπάνα του Πόντου» του Φίλωνα Κτενίδη, ποντιακά διηγήματα, παροιμίες και θεατρικά έργα. Παράλληλα, προβλήθηκαν παραστάσεις ποντιακού θεάτρου, ώστε να αποκτήσουν ακουστική εξοικείωση.
Βήμα 2: Ιστορική αναδρομή
Με τη βοήθεια οπτικοακουστικού υλικού παρουσιάστηκε η πορεία του ποντιακού ελληνισμού: από την ίδρυση της Σινώπης τον 8ο αιώνα π.Χ., στην αυτοκρατορία της Τραπεζούντας, και από εκεί στη Συνθήκη της Λωζάνης και την εγκατάσταση των προσφύγων στην Ελλάδα.
Βήμα 3: Συσχέτιση με την αρχαία ελληνική
Με τον διαδραστικό πίνακα και τα λεξικά της ποντιακής και της αρχαίας ελληνικής, οι μαθητές προχώρησαν σε ετυμολογικές αναλύσεις. Ανακάλυψαν τις κοινές ρίζες λέξεων και συνειδητοποίησαν την ιστορική συνέχεια της γλώσσας.
Βήμα 4: Ανάγνωση αρχαίων κειμένων
Ακολούθησε η ανάγνωση αποσπασμάτων από τον Θουκυδίδη και τον Ξενοφώντα. Οι μαθητές κλήθηκαν να εντοπίσουν ποντιακές λέξεις με αρχαιοελληνικές ρίζες, εμβαθύνοντας έτσι στον μηχανισμό της γλωσσικής διαχρονίας.
Βήμα 5: Ομαδοσυνεργατική εργασία
Οι μαθητές χωρίστηκαν σε ομάδες και παρουσίασαν τα πορίσματά τους. Η διαδικασία ανέδειξε τη δυναμική της συνεργασίας και την καλλιέργεια μεταγλωσσικών δεξιοτήτων.
Βήμα 6 και 7: Ψηφιακά εργαλεία και αξιολόγηση
Η πλατφόρμα e-class χρησιμοποιήθηκε για ασκήσεις αυτοαξιολόγησης, ενώ οι μαθητές κλήθηκαν στο σπίτι να επεξεργαστούν περαιτέρω υλικό, με τη βοήθεια ακόμη και της τεχνητής νοημοσύνης.
Οι στόχοι της διδακτικής πρότασης
Η πρωτοβουλία στοχεύει:
Στην καλλιέργεια σεβασμού στη γλωσσική διαφορετικότητα. Η αποδοχή των διαλέκτων εντός της σχολικής τάξης προάγει την ανεκτικότητα απέναντι στη διαφορετικότητα στο σύνολό της.
Στην ενίσχυση της γλωσσικής συνείδησης. Οι μαθητές κατανοούν ότι οι διάλεκτοι είναι μέρος της ελληνικής γλώσσας, όχι αποσπασματικά κατάλοιπα.
Στην ανάπτυξη δεξιοτήτων. Η επαφή με πολλαπλά ύφη και γλωσσικά επίπεδα ενισχύει τη μεταγλωσσική ικανότητα και την ικανότητα έκφρασης.
Στην αξιοποίηση της τεχνολογίας. Η χρήση διαδραστικών εργαλείων, ψηφιακών λεξικών και τεχνητής νοημοσύνης δείχνει ότι η διδασκαλία της γλώσσας μπορεί να συνδυάσει παράδοση και καινοτομία.
Η σημασία της πρότασης
Η εργασία της Μαυροφυλλίδου φωτίζει δύο κρίσιμες πτυχές:
Την αξία της ποντιακής διαλέκτου ως πολιτισμικού κεφαλαίου. Σε μια εποχή που οι διάλεκτοι απειλούνται από τη γλωσσική ομογενοποίηση, η ανάδειξή τους στη σχολική αίθουσα λειτουργεί ως πράξη διάσωσης και πολιτισμικής ενδυνάμωσης.
Την ανάγκη ανανέωσης της διδασκαλίας της αρχαίας ελληνικής. Η σύνδεση με τις ζωντανές γλωσσικές ποικιλίες καθιστά το μάθημα πιο ελκυστικό, πιο βιωματικό και λιγότερο εξαρτημένο από τη μηχανική απομνημόνευση.
Η διδακτική πρόταση της Κυριακής Μαυροφυλλίδου αποδεικνύει ότι η γλωσσολογική έρευνα μπορεί να μετατραπεί σε ζωντανό εργαλείο στην τάξη. Η εγγύτητα της ποντιακής με την αρχαία ελληνική δεν αποτελεί μόνο γλωσσολογικό εύρημα! Είναι μια ευκαιρία για τους μαθητές να ανακαλύψουν τη συνέχεια της γλώσσας, να καλλιεργήσουν κριτική σκέψη και να αναπτύξουν σεβασμό στη διαφορετικότητα.
Η ποντιακή, μακριά από το να είναι μια «ξεχασμένη» διάλεκτος, μπορεί να γίνει πολύτιμη γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και το μέλλον της ελληνικής γλώσσας. Και το σχολείο, μέσα από τέτοιες πρωτοβουλίες, έχει τον ρόλο να την κρατήσει ζωντανή, ακόμα και μέσω ανθρώπων που δεν έλκουν την καταγωγή τους από τον Εύξεινο Πόντο! Γιατί η Σιάτιστα, όπως είναι γνωστό, δεν υποδέχτηκε πρόσφυγες. Και όμως όπως αναφέρει η κα Μαυροφυλλίδου στο PontosVoice, το σχέδιο «είχε μεγάλη ανταπόκριση και απήχηση στα παιδιά. Εξέφρασαν μεγάλη προθυμία και μέσα από τις παιγνιώδεις δραστηριότητες διδάχτηκαν πολλά για την ποντιακή διάλεκτο και τη σύνδεσή της με τα αρχαία ελληνικά».
Η έρευνα της Κυριακής Μαυροφυλλίδου παρουσιάστηκε στο «6ο Διεθνές Συνέδριο Δημιουργικιής Γραφής», που πραγματοποιήθηκε τον Σεπτέμβριο του 2024, στην Κοζάνη και τα πρακτικά του άνοιξαν πριν μερικές ημέρες.
Ο Χρήστος Κωνσταντινίδης είναι δημοσιογράφος ποντιακής καταγωγής. Οι πρόγονοί του προέρχονται από το Κοιλάδι Τραπεζούντας, το Χαμσίκιοϊ Ματσούκας και τη Θεοδοσιούπολη (Ερζερούμ).
