«Ενδον σκάπτε» — Η αναζήτηση του εαυτού στην ποίηση

«Γιατί το ξέρω· πιο βαθιά κι απ’ το πηχτόν αστρόφως,

κρυμμένος σαν αετός,

με περιμένει, εκεί που πια ο θείος αρχίζει ζόφος,

ο πρώτος μου εαυτός…»

                                                                                                                 Άγγελος Σικελιανός, «Ύμνος του μεγάλου Νόστου»

«Κάποιος άνθρωπος βάζει σκοπό της ζωής του να ζωγραφίσει τον κόσμο. Χρόνια ολόκληρα γεμίζει μια επιφάνεια με επαρχίες, βασίλεια, βουνά, κόλπους, καράβια, νησιά, ψάρια, σπίτια, εργαλεία, άστρα, άλογα και ανθρώπους. Λίγο πριν πεθάνει, ανακαλύπτει ότι αυτός ο υπομονετικός λαβύρινθος των γραμμών σχηματίζει την αυτοπροσωπογραφία του.»

Αυτό το απόσπασμα του Μπόρχες ήρθε πρόσφατα στη σκέψη μου, καθώς στεκόμουν μπροστά στη «Γαλάτεια των Σφαιρών» -τον πίνακα του Σαλβαδόρ Νταλί που συνοδεύει αυτό το άρθρο- παρατηρώντας τις πολυάριθμες σφαίρες που σχηματίζουν τελικά το πρόσωπό της.

Η αναζήτηση και η κατανόηση του εαυτού, καθώς και η ένωση των κομματιών που συνθέτουν τη συνολική του εικόνα είναι το επιθυμητό ζητούμενο των ψυχολογικών, φιλοσοφικών και πνευματικών μονοπατιών που επιλέγει να ακολουθεί ο καθένας μας για την αυτογνωσία του.

Μέσα στην ποίηση συναντάμε συχνά την έκφραση αυτής της αναζήτησης ως ατομική ανάγκη, άλλοτε άμεσα και αυτοαναφορικά, και άλλοτε μέσα από συμβολισμούς και αρχέτυπα που βοηθούν αυτήν την ψυχική διεργασία.

Τα τέσσερα ποιήματα που παρατίθενται σχετικά με τη θεματική της αυτογνωσίας είναι επιλογές από το ποιητικό έργο του Νάνου Βαλαωρίτη, του Γιώργη Παυλόπουλου, του Χόρχε Λουίς Μπόρχες και του Τίτου Πατρίκιου.

XXI

Αλλά εκεί με πρόσμενε αυτός που δε με γνώριζε

Εκείνος που δε μ’ άφηνε να μπω στον εαυτό μου

Μαύρο λιοντάρι μούγκριζε και μ’ έδιωχνε από μπρος μου –

Μέσα στη λίμνη φάνηκε ο άλλος εαυτός μου

Με μια γενειάδα κάτασπρη όπως του κοσμογέροντα

Απ’ τα πριν γνωρίζοντας τη σκέψη μου μού απάντησε

«Πρέπει να κάνεις τρεις φορές το γύρο του εαυτού σου

Μια να σου φύγει η εντύπωση πως είσαι μόνο ένας

Δυο για να δεις πως ήτανε άλλοι χιλιάδες μέσα σου

Τρεις για να βρεις την άκρη σου το μέρος που τελειώνεις».

Και σώπασε ο απέραντος που ήταν σαν πέτρα μέσα μου

Και τρεις φορές ξεκίνησα και τρεις φορές επέστρεψα

Αλλά δεν βρήκα τίποτα που κιόλας να μην το ’ξερα

Και κάθισα και θρήνησα για όλα αυτά που ήξερα

Για κείνο που δεν ήμουνα στα μάτια του εαυτού μου.

(Νάνος Βαλαωρίτης, Κύριο Σώμα: ΧΧΙ, Ποιήματα 2, εκδόσεις Ύψιλον, Αθήνα, 2005)

Η έρημος και ο καθρέφτης

Υπάρχει, λένε, στην έρημο ένας καθρέφτης.

Αν πας εκεί και κοιτάξεις

θα ιδείς σε μια στιγμή

το αληθινό σου πρόσωπο

τις μορφές που άλλαξες στα χρόνια που περάσαν

θα ιδείς τους άλλους που ήσουν εσύ

και τους λησμόνησες και χάθηκαν

μέσα στου εαυτού σου το σκοτάδι.

Μα εγώ που πήγα εκεί σας λέω

κανένας καθρέφτης δεν υπάρχει.

Η έρημος είναι ο καθρέφτης

και τίποτε δεν προφτάνεις να κοιτάξεις.

Φυσάει εκεί όλο φυσάει

το πρόσωπό σου τρίβεται γρήγορα όπως ο άμμος

χάνεις τα μάτια σου

και δεν θα ιδείς ποτέ ποιος ήσουν.

(Γιώργης Παυλόπουλος, Λίγος Άμμος, Ποιήματα, εκδόσεις Κίχλη, Αθήνα, 2017)

Ο καθρέφτης

Από παιδί φοβόμουνα πως ο καθρέφτης

θα μου ’δειχνε άλλο πρόσωπο ή μια τυφλή

ανέκφραστη προσωπίδα που θα ’κρυβε

κάτι οπωσδήποτε φρικτό. Φοβόμουν επίσης

πως ο σιωπηλός χρόνος του καθρέφτη

θα ξέφευγε από τη συνηθισμένη ροή του,

τις ώρες του ανθρώπου, και θα εγκαθιστούσε

στα ακαθόριστα φανταστικά όριά του

όντα, μορφές και χρώματα καινούργια.

(Δεν το ’πα σε κανέναν, τα παιδιά είναι ντροπαλά.)

Τώρα φοβάμαι ότι ο καθρέφτης περικλείνει

το αληθινό πρόσωπο της ψυχής μου,

χτυπημένο από ίσκιους και λάθη,

και που το βλέπει μόνο ο Θεός· ίσως κι όλος ο κόσμος.

(Jorge Luis Borges, Ο καθρέφτης, Ποιήματα, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα, 2014)

VI

Εγώ δεν είμαι μόνο αυτός που βλέπεις, αυτός που ξέρεις

δεν είμαι μόνο αυτός που θα ’πρεπε να μάθεις.

Κάθε επιφάνεια της σάρκας μου κάπου τη χρωστάω,

αν σ’ αγγίξω με την άκρη του δαχτύλου μου

σ’ αγγίζουν εκατομμύρια άνθρωποι,

αν σου μιλήσει μια λέξη μου

σου μιλάνε εκατομμύρια άνθρωποι –

θ’ αναγνωρίσεις τ’ άλλα κορμιά που πλάθουν το δικό μου;

θα βρεις τις πατησιές μου μες σε μυριάδες χνάρια;

θα ξεχωρίσεις την κίνησή μου μες στη ροή του πλήθους;

Είμαι κι ό,τι έχω υπάρξει και πια δεν είμαι –

τα πεθαμένα μου κύτταρα, οι πεθαμένες

πράξεις, οι πεθαμένες σκέψεις

γυρνάν τα βράδια να ξεδιψάσουν στο αίμα μου.

Είμαι ό,τι δεν έχω γίνει ακόμα –

μέσα μου σφυροκοπάει η σκαλωσιά του μέλλοντος.

Είμαι ό,τι πρέπει να γίνω –

γύρω μου οι φίλοι απαιτούν οι εχθροί απαγορεύουν.

Μη με γυρέψεις αλλού

μονάχα εδώ να με γυρέψεις

μόνο σε μένα.

(Τίτος Πατρίκιος, VI, Λυσιμελής Πόθος, εκδόσεις Κίχλη, Αθήνα, 2014)

Πηγές άρθρου:

❗Aγγελος Σικελιανός, Αντίδωρο, εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα, 2014

❗Νάνος Βαλαωρίτης, Ποιήματα: 2, εκδόσεις Ύψιλον, Αθήνα, 2005

❗Γιώργης Παυλόπουλος, Ποιήματα, εκδόσεις Κίχλη, Αθήνα, 2017

❗Jorge Luis Borges, Ποιήματα, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα, 2014

❗Τίτος Πατρίκιος, Λυσιμελής Πόθος, εκδόσεις Κίχλη, Αθήνα, 2014

https://www.salvador-dali.org/en/

https://www.renemagritte.org/