Εθνος, λαός και Σύνταγμα

ΣΠΥΡΟΣ ΒΛΑΧΟΠΟΥΛΟΣ 
«Το έθνος στο Σύνταγμα του 1975. Οι σύγχρονες λειτουργίες μιας παραδοσιακής έννοιας» 
εκδ. Ιδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία, 2025, σελ. 88 

Στο τελευταίο βιβλίο του ο Σπύρος Βλαχόπουλος, καθηγητής στη Νομική Σχολή ΑΠΘ, επανέρχεται σε ένα διαχρονικό ζήτημα για την ελληνική συνταγματική θεωρία και ιστορία: τη σημασία του έθνους και τη σχέση του με τον λαό. Δεν περιορίζεται, όμως, σε μια αφηρημένη ανάλυση –εξάλλου, η σχετική βιβλιογραφία είναι μάλλον ανεξάντλητη–, αλλά εμβαθύνει σε ένα γόνιμο πεδίο έρευνας: τις προπαρασκευαστικές εργασίες του Συντάγματος του 1975 στην Ε΄ Αναθεωρητική Βουλή. Οι κοινοβουλευτικοί διάλογοι, παρά το πέρασμα των 50 ετών, δεν έχουν απλώς φιλολογικό ή ιστορικό ενδιαφέρον. Αντιθέτως, καταδεικνύουν το συμβολικό, ιδεολογικό και βιωματικό φορτίο των λέξεων και την επίδρασή τους στον συνταγματικό κανόνα. Ο Σ. Βλαχόπουλος, ωστόσο, δεν επιστρέφει στις καταβολές του Συντάγματος για να επιχειρήσει (ακόμη) μία γενεαλογία του έθνους, αλλά για να το «διαβάσει» στη συγχρονική του διάσταση. 

Σύνταγμα, αλλά τι Σύνταγμα;

Στην ελληνική συνταγματική θεωρία, ήδη από τον 19ο αιώνα, ο λαός και το έθνος έχουν κοινή μήτρα: την πολιτική τους φύση και λειτουργία, αυτήν που εκκινεί από τη Γαλλική Επανάσταση και τη θεωρία του συμβολαίου, με τα τυπικά, φορμαλιστικά και ευέλικτα κριτήρια ένταξης, σε αντίθεση με τη γερμανική, ρομαντική πρόσληψη του έθνους, ως υπερβατικής οντότητας, με ουσιοκρατικά και «κλειστά» ταυτοτικά / πολιτισμικά χαρακτηριστικά. Στην πορεία του 20ού αιώνα, από τη δικτατορία του Μεταξά, τον εμφύλιο και τη μετεμφυλιακή «καχεκτική» (Η. Νικολακόπουλος) δημοκρατία, μέχρι τη δικτατορία των συνταγματαρχών, τα ρομαντικά στοιχεία του έθνους θα λειτουργήσουν συχνά επιθετικά και περιοριστικά, «κατά» του λαού (Ν. Αλιβιζάτος). Στο χουντικό σύνθημα «Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών» συνοψίζονται οι πιο ακραίες, επικίνδυνες διαδρομές μιας έννοιας που μπορεί τόσο να ενώσει, όσο και να διχάσει. 

Καπηλεία και καχυποψία 

Για τους βουλευτές της πλειοψηφίας το 1975, το έθνος παραμένει το διακριτό στοιχείο που συνδέει το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον του ελληνισμού και λειτουργεί ενοποιητικά. Συνεπώς, η καπηλεία του όρου και οι προφανείς στρεβλώσεις του δεν πρέπει να εγκλωβίσουν τον συντακτικό νομοθέτη. Για την αντιπολίτευση, η χρήση του έθνους, λόγω του ιστορικού προηγουμένου, δημιουργεί ισχυρή καχυποψία και αρνητικούς, αντιδημοκρατικούς συνειρμούς. Ετσι, ο Δ. Τσάτσος υποστήριξε ότι η παρατακτική σύνδεση έθνους και λαού για πρώτη φορά στο άρθρο 1 παρ. 3 του Συντάγματος του 1975 δεν έχει κανονιστικό ενδιαφέρον. Στην πραγματικότητα, συνιστά μια «καινοτομία». Η ένταση αυτή αφορά και άλλες διατάξεις, όπως η ανάπτυξη της εθνικής συνείδησης ως συνταγματικού σκοπού της παιδείας (άρθρο 16 παρ. 2 Σ.) και η αντιπροσωπευτική αρχή (51 παρ. 2 Σ.), όπου η αναφορά στο έθνος είναι καταστατική προϋπόθεση για την ελεύθερη εντολή. 

Ο Σ. Βλαχόπουλος δεν θα ακολουθήσει την κρατούσα άποψη της συνταγματικής θεωρίας και δεν θα διστάσει να διακρίνει (και) συνταγματικά το έθνος από τον λαό. Το ίδιο το Σύνταγμα, άλλωστε, με τις ποικίλες χρήσεις του όρου (εθνική ασφάλεια, εθνική συνείδηση, εθνική αλληλεγγύη κ.ά.) μας προκαλεί ερμηνευτικά. Σκοπός του συγγραφέα είναι να αποτινάξει την αρνητική προκατανόηση του έθνους και να υποστηρίξει μια συμπεριληπτική και ανοικτή ανάγνωσή του, μια προοδευτική πολιτική συνομιλία του με τον λαό. Σε έναν κόσμο κατακερματισμένο, σε ένα περιβάλλον ισχυρών ταυτοτήτων, ιδιωτικών συμφερόντων και πολιτισμικών συγκρούσεων, το έθνος μπορεί, για τον ίδιο, να καταστεί ένας κανόνας ενοποιητικός για την κοινωνία και δεσμευτικός για την εξουσία, ένας κοινός αξιακός κώδικας και ένας δυνατός συναισθηματικός παράγοντας του ανήκειν, χωρίς τους αποκλεισμούς και τους φανατισμούς του παρελθόντος. Στο έθνος μπορεί να θεμελιωθεί ακόμη και η υψηλή ευθύνη, ηθικά και νομικά, για την προστασία και την ευημερία, όχι μόνο του παροντικού λαού, αλλά και των μελλοντικών γενεών. 

Το έθνος μπορεί, κατά τον συγγραφέα, να καταστεί ένας κανόνας ενοποιητικός για την κοινωνία και δεσμευτικός για την εξουσία. 

Το περιεκτικό και ευθύβολο βιβλίο του Σ. Βλαχόπουλου αμφισβητεί μια εδραιωμένη παραδοχή του ελληνικού συνταγματισμού. Οχι για να αποδομήσει τη συνταγματική μας παράδοση και την εύλογη επιφύλαξή της απέναντι στο έθνος, αλλά για να ανοίξει δημιουργικά μια απαιτητική συζήτηση, μακριά από προκαταλήψεις και φοβίες, με αντικείμενο μια επικαιροποιημένη και συμβατή με τα κρίσιμα στοιχήματα της φιλελεύθερης δημοκρατίας συνταγματική νοηματοδότηση του έθνους. Εγχείρημα τολμηρό και προκλητικό, καθώς τοποθετείται στο ρευστό, αν όχι οριακό συγκείμενο από τη μία των «θερμών» πολιτισμικών διαιρέσεων και των πολλαπλών τρόπων ζωής, και από την άλλη της εσωστρέφειας και των εθνικών προστατευτισμών, ιδίως στο πεδίο της ιθαγένειας και της μεταναστευτικής και προσφυγικής πολιτικής. 
 
*Ο κ. Γιώργος Καραβοκύρης είναι αναπληρωτής καθηγητής στη Νομική Σχολή ΑΠΘ.