Μια βαθιά ιστορική έρευνα για τα μεταλλεία της Αργυρούπολης του Πόντου παρουσίασε ο Βασίλης Κωνσταντινίδης στο πλαίσιο του Σπουδαστηρίου Ιστορίας και Πολιτισμού του Πόντου της Ένωσης Ποντίων Μελισσίων.
Όπως σας ενημέρωσε το Pontos Voice, η ομιλία του γεωλόγου χαρακτηρίστηκε χειμαρρώδης με καταιγισμό πληροφοριών και ιστοριών, οι οποίες φωτίζουν έναν από τους σημαντικότερους αλλά συχνά υποτιμημένους παράγοντες επιβίωσης, οικονομικής ανόδου και πνευματικής ακμής του Ποντιακού Ελληνισμού.
Ερευνητικός χείμαρρος ο Βασίλης Κωνσταντινίδης στην Ένωση Ποντίων Μελισσίων
Η Αργυρούπολη, η ιστορική Χαλδία του Πόντου, δεν υπήρξε απλώς μια ορεινή πόλη μεταλλωρύχων. Υπήρξε κέντρο τεχνογνωσίας, οικονομικής ισχύος, κοινοτικής αυτοοργάνωσης και ελληνικής αυτοσυνείδησης. Τα μεταλλεία της, ιδίως κατά τον 17ο και 18ο αιώνα, αποτέλεσαν την ασημένια φλέβα που τροφοδότησε όχι μόνο τα ταμεία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αλλά και την αντοχή των ελληνικών κοινοτήτων της Ανατολής.
Σύμφωνα με την έρευνα, η γεωλογική ιδιαιτερότητα της περιοχής εξηγεί την ύπαρξη πλούσιων μεταλλευμάτων. Η Αργυρούπολη βρίσκεται σε ζώνη που επηρεάστηκε από τη σύγκλιση των λιθοσφαιρικών πλακών Αφρικής και Ευρασίας, γεγονός που ευνόησε τη δημιουργία υδροθερμικών κοιτασμάτων. Μέσα σε αυτά τα πετρώματα αναπτύχθηκαν μεταλλεύματα με μόλυβδο, χαλκό, ψευδάργυρο, σίδηρο, αλλά και πολύτιμα μέταλλα, όπως άργυρος και χρυσός.
Η μεταλλευτική παράδοση της περιοχής συνδέεται από τον Βασίλη Κωνσταντινίδη με βαθιές ιστορικές ρίζες. Η αναφορά του Ομήρου στην Αλύβη, «όθεν αργύρου εστί γενέθλη», παρουσιάζεται ως ένδειξη ότι η μεταλλευτική δραστηριότητα στον ευρύτερο χώρο του Πόντου έχει αρχαιότατη καταγωγή. Η τεχνογνωσία των Χαλύβων, των αρχαίων μεταλλουργών, φαίνεται πως μεταφέρθηκε και ρίζωσε στη Χαλδία, νότια και ανατολικά της Τραπεζούντας.
Η ακμή της Αργυρούπολης ήρθε επί Οθωμανικής κυριαρχίας, ιδίως τον 17ο και 18ο αιώνα. Η πόλη, γνωστή παλαιότερα ως Καν, πήρε το όνομα Αργυρούπολη το 1846 από τον Γεώργιο Κυριακίδη. Στις αρχές του 18ου αιώνα λειτουργούσαν στην πόλη και τα περίχωρά της 17 μεταλλεία, ενώ η ακτινοβολία της έφτανε σε δεκάδες μεταλλευτικές περιοχές της Μικράς Ασίας.
Οι Οθωμανοί σουλτάνοι, αντιλαμβανόμενοι τη σημασία των μεταλλείων, παραχώρησαν ειδικά προνόμια στους μεταλλωρύχους. Οι εργαζόμενοι απαλλάσσονταν από φόρους, αγγαρείες, διώξεις, στρατολογία και παιδομάζωμα. Τα μεταλλεία θεωρούνταν μπεηλίκια, δηλαδή προνομιούχα κυβερνητικά μεταλλεία, επειδή τα έσοδά τους κατέληγαν απευθείας στο σουλτανικό ταμείο και χρηματοδοτούσαν τον στρατό.
Η εργασία όμως ήταν σκληρή και επικίνδυνη. Στα μεταλλεία εργάζονταν κυρίως Έλληνες και λίγοι Αρμένιοι, καθώς οι Τούρκοι απέφευγαν τη βαριά και ανθυγιεινή εργασία των στοών. Αυτό έδωσε στους Έλληνες μεταλλωρύχους ιδιαίτερη αξία και διαπραγματευτική δύναμη.
Η εξόρυξη γινόταν σε υπόγειες στοές, τα λεγόμενα «μαγαρά». Το μετάλλευμα ανεβαζόταν με σάκους, χάλκινα σκεύη και σχοινιά, θρυμματιζόταν με σφυριά, πλενόταν σε ειδικές σκάφες και οδηγούνταν στους φούρνους. Εκεί, με την αρχαία μέθοδο της κυπέλλωσης, διαχωριζόταν ο άργυρος από τον μόλυβδο. Η τεχνική αυτή, γνωστή ήδη από την αρχαιότητα, δείχνει τη συνέχεια της ελληνικής μεταλλευτικής γνώσης από το Λαύριο έως τον Πόντο.
Η συμβολή των μεταλλείων, όμως, δεν ήταν μόνο οικονομική. Ήταν εθνική και πολιτιστική. Γύρω από τη μεταλλευτική δραστηριότητα αναπτύχθηκαν θεσμοί αυτοδιοίκησης, κοινοτικής αλληλεγγύης και κοινωνικής πρόνοιας. Οι αρχιμεταλλουργοί δεν ήταν απλοί τεχνίτες. Είχαν διοικητικό, δικαστικό και κοινοτικό ρόλο, εκπροσωπούσαν τους μεταλλωρύχους απέναντι στις οθωμανικές αρχές και διατηρούσαν στενούς δεσμούς με την Εκκλησία.
Στην Αργυρούπολη, από τα κέρδη των μεταλλείων κρατούνταν ποσοστό για έργα οδοποιίας, εκπαίδευση, προικοδότηση ορφανών κοριτσιών και ενίσχυση θυμάτων εργατικών ατυχημάτων. Πρόκειται για ένα εντυπωσιακό σύστημα κοινοτικής πρόνοιας, πολύ πριν εμφανιστούν οι σύγχρονες μορφές κοινωνικού κράτους.
Η παιδεία υπήρξε ένας από τους μεγάλους καρπούς αυτής της οικονομικής άνθησης. Το Φροντιστήριο της Αργυρούπολης, που ιδρύθηκε το 1722, αποτέλεσε πνευματικό κέντρο όλης της περιοχής. Από εκεί αναδείχθηκαν δάσκαλοι, λόγιοι και μητροπολίτες. Το 1908 διδάσκονταν ακόμη και ρωσική φιλολογία, βυζαντινή μουσική και εμπορικό δίκαιο. Η βιβλιοθήκη της πόλης αριθμούσε περίπου 5.000 τόμους, από τους οποίους 973 διασώθηκαν και φυλάσσονται σήμερα στην Εύξεινο Λέσχη Ποντίων Νάουσας.
Παράλληλα, αναπτύχθηκαν εργαστήρια αργυροχρυσοχοΐας, εκκλησιαστικής τέχνης, ξυλογλυπτικής και ενδυμασίας. Οι εκκλησίες, τα σχολεία και τα σπίτια των χωριών της Αργυρούπολης απέκτησαν ιδιαίτερα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά, με πελεκητή πέτρα, μαρμάρινα υπέρθυρα και σταθερή χωροταξική οργάνωση γύρω από την εκκλησία και το σχολείο.
Η μεταλλευτική παράδοση της Αργυρούπολης γέννησε και αποικίες. Όταν τα τοπικά μεταλλεία άρχισαν να παρακμάζουν, Πόντιοι μεταλλουργοί μετέφεραν την τεχνογνωσία τους σε άλλες περιοχές της Μικράς Ασίας, στον Ταύρο, στο Άκ Νταγ Μαντέν, στο Ερζερούμ, στα Άδανα, στην Τιφλίδα και αλλού. Έτσι, η Χαλδία μετατράπηκε από καταφύγιο καταπιεσμένων Ελλήνων σε μητρόπολη μεταλλευτικών παροικιών.
Η παρακμή ήρθε σταδιακά. Η αποψίλωση των δασών, η έλλειψη καύσιμης ύλης, η τεχνολογική καθυστέρηση, η απουσία συγκοινωνιακού δικτύου, οι ρωσοτουρκικοί πόλεμοι και οι πολιτικές ανακατατάξεις στην Οθωμανική Αυτοκρατορία έπληξαν τη λειτουργία των μεταλλείων. Η Αργυρούπολη άρχισε να χάνει τον πληθυσμό και τη δύναμή της. Κατά την Ανταλλαγή, μόλις 120 οικογένειες είχαν απομείνει στην πόλη και έφυγαν για την Ελλάδα.
Η έρευνα του Βασίλη Κωνσταντινίδη οδηγεί στο συμπέρασμα, ότι τα μεταλλεία της Αργυρούπολης δεν ήταν απλώς ένας οικονομικός μηχανισμός. Ήταν ο σκελετός πάνω στον οποίο στηρίχθηκε η επιβίωση του Ποντιακού Ελληνισμού στην ενδοχώρα του Πόντου. Έδωσαν εργασία, προνόμια, αυτονομία, παιδεία, τέχνη, κοινοτική οργάνωση και εθνική συνείδηση.
Γι’ αυτό και η Αργυρούπολη δικαιώνει τον χαρακτηρισμό που της απέδωσε ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Χρύσανθος Νοταράς: «η σωστική κιβωτός του Ελληνισμού της Ανατολής». Διότι κάτω από τη γη της δεν κρυβόταν μόνο άργυρος. Κρυβόταν η αντοχή ενός ολόκληρου κόσμου.
Μπορείτε να διαβάσετε και να δείτε πλούσιο φωτογραφικό υλικό στη σχετική έρευνα του γεωλόγου που έχει αναρτηθεί στο blog του.
Δείτε μια αναλυτική παρουσίαση της έρευνας του Βασίλη Κωνσταντινίδη:
Το Pontosvoice.com (…τ’εμέτερον η λαλία) είναι μια ενημερωτική ιστοσελίδα που σκοπό έχει να ενημερώνει τον Ποντιακό κόσμο για όλα τα νέα που αφορούν τον Ποντιακό Ελληνισμό , δράσεις, εκδηλώσεις, ιστορικά ευρήματα, απόψεις. Είμαστε μια ανοιχτή ομάδα και είμαστε η φωνή όλων , μην διστάσετε να επικοινωνήσετε μαζί μας για ότι σας απασχολεί στο info@pontosvoice.com
