Διακόσια χρόνια μετά την Ελληνική Επανάσταση, η συμβολή των Ποντίων παραμένει σε μεγάλο βαθμό άγνωστη στο ευρύ κοινό. Ο καθηγητής Κωνσταντίνος Φωτιάδης αποκαλύπτει μια πτυχή της ιστορίας που τα σχολικά βιβλία αγνόησαν ή υποβάθμισαν: τον ρόλο του ποντιακού ελληνισμού — στη Ρωσία, στα μεταλλεία της Μικράς Ασίας, στα μοναστήρια του Πόντου και στα πεδία μαχών της νότιας Ελλάδας — στον απελευθερωτικό αγώνα του Γένους.
Μια Ιστορία που Λείπει από τα Σχολικά Βιβλία
Η κυρίαρχη αφήγηση για την Επανάσταση του 1821 στρέφεται κατά κανόνα γύρω από την Πελοπόννησο και τη Ρούμελη, αφήνοντας στο περιθώριο την ευρύτερη ελληνική συμμετοχή. Ο καθηγητής Φωτιάδης, στηριζόμενος σε πρωτογενείς πηγές — ρωσικά αρχεία, εκθέσεις του Οικουμενικού Πατριαρχείου, έγγραφα του Υπουργείου Εξωτερικών και χειρόγραφους κώδικες μοναστηριών — αποδεικνύει ότι ο αγώνας ήταν πανελλήνιος με κυριολεκτική έννοια.
«Σκόπιμα ή από άγνοια;» αναρωτιέται ο μελετητής Κώστας Θ. Φωτιάδης, ο οποίος προλογίζει το άρθρο. «Τα βιβλία της ιστορίας παραλείπουν να αναφέρουν συμβάντα που επέδρασαν καθοριστικά στην εθνικοαπελευθερωτική επανάσταση». Από την Κύπρο έως την Τραπεζούντα, από τα νησιά του Ιονίου έως την Καππαδοκία, ολόκληρος ο ελληνισμός της Διασποράς θεώρησε τον αγώνα κοινή υπόθεση.
Οι Υψηλάντηδες: Ποντιόπουλα της Διασποράς
Ο Αλέξανδρος και ο Δημήτριος Υψηλάντης, οι κεντρικές μορφές της έναρξης της Επανάστασης, ήταν οι ίδιοι ποντιακής καταγωγής — απόγονοι οικογενειών που εγκατέλειψαν τον Πόντο μετά την άλωση της Τραπεζούντας το 1461. Το ίδιο ισχύει και για τους Μουρούζηδες, μια άλλη κορυφαία οικογένεια της εποχής, με τραπεζουντιακές ρίζες.
Η Φιλική Εταιρεία ιδρύθηκε το 1814 στην Οδησσό, μια πόλη που χτίστηκε το 1789 από την Αικατερίνη τη Μεγάλη και κατοικήθηκε σε μεγάλο βαθμό από Έλληνες του Πόντου και της Μαύρης Θάλασσας. Το 1917, σύμφωνα με τα αρχεία της εποχής, ζούσαν στη Ρωσία 750.000 Έλληνες. Πολλοί από αυτούς ήταν ποντιακής καταγωγής και συμμετείχαν ενεργά στην οργάνωση του αγώνα.
«Όλοι οι Έλληνες από τα νότια μέρη — γέροι και νέοι, πλούσιοι και φτωχοί, γεροί και σακάτηδες — όλοι ξεκινούν για τα σύνορα, όλοι θυσιάζουν τα πάντα για την πατρίδα.»
— Ρώσος στρατηγός Π. Κισελιώφ, 1821
Ο Ιερός Λόχος και οι Αγωνιστές από τον Πόντο
Στον Ιερό Λόχο που συγκρότησε ο Αλέξανδρος Υψηλάντης υπήρχαν αγωνιστές από τον Πόντο, την Τραπεζούντα και την ευρύτερη Μικρά Ασία. Τα ρωσικά αρχεία της Οδησσού διασώζουν 19 ονόματα αιχμαλώτων ποντιακής καταγωγής που συμμετείχαν στη μάχη του Δραγατσανίου (7 Ιουνίου 1821), όπου ο Ιερός Λόχος αντιμετώπισε οκταπλάσιους Τούρκους στρατιώτες.
Ανάμεσα στους καταγεγραμμένους αγωνιστές: ο Δημήτριος Τραπεζανλής από την Τραπεζούντα, ο Θεόδωρος Αναστασίου από την Τραπεζούντα, οι Στέφανος Κωνσταντίνου, Γιάννης Δημητρίου, Νικόλαος Σοφιανόπουλος, Παναγιώτης Σάββας — όλοι «Έλληνες τουρκικής υπηκοότητας από την Τραπεζούντα». Και ο Πολυχρόνης Χρήστου από την Κιμισχανά. Πόσοι άλλοι έπεσαν στο Δραγατσάνι χωρίς να καταγραφούν, παραμένει άγνωστο.
Η Φιλική Εταιρεία στον Πόντο: Μυήσεις, Χρήματα και Μυστικά
Ίσως η πιο εκπληκτική αποκάλυψη του καθηγητή Φωτιάδη αφορά τη δράση της Φιλικής Εταιρείας στον ίδιο τον Πόντο, υπό τη μύτη των Οθωμανών αρχών. Απόσταλμένοι της Εταιρείας, μεταμφιεσμένοι σε Τούρκους δερβίσηδες, περιόδευαν τις ελληνικές κοινότητες του Πόντου, μυώντας νέα μέλη και συλλέγοντας χρήματα για τον αγώνα.
Κεντρική μορφή αναδεικνύεται ο μητροπολίτης Χαλδίας Σιλβέστρος Β΄, που μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία το 1819 από τον εκπαιδευτικό Σάββα Τριανταφυλλίδη. Στο βιβλίο κώδικα του μητροπολιτικού ναού της Αργυρούπολης σωζόταν η σημείωση: «12.000 γρόσια διά τας ανάγκας του Γένους». Το ποσό εστάλη μέσω του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην αγωνιζόμενη Ελλάδα.
Η Μονή Σουμελά αποτέλεσε τόπο συνάντησης των μυημένων. Εκεί συναντήθηκαν ο μητροπολίτης Σιλβέστρος με τον μητροπολίτη Τραπεζούντας, τον Σάββα Τριανταφυλλίδη και άλλους προύχοντες, αποφασίζοντας από κοινού για τη στήριξη του αγώνα. Οι ενεργειες τους ήταν «μακράν επικινδύνου οφθαλμού», όπως σημειώνει ο Κανδηλάπτης.
Αγωνιστές στα Πεδία Μαχών της Νότιας Ελλάδας
Η συμβολή των Ποντίων δεν περιορίστηκε στην οργάνωση και τη χρηματοδότηση. Έφτασε και στα πεδία των μαχών. Από τα Μικρασιατικά Χρονικά, ο Οδυσσέας Λαμψίδης εντοπίζει σειρά αγωνιστών ποντιακής καταγωγής που υπηρετούσαν σε ελληνικά σώματα μεταξύ 1824 και 1825:
Υπό τον Ράδοβιτς Μαυροβουνιώτη, ο Στέφανος Σπύρου Τραπεζούντιος (1824). Υπό τον χιλίαρχο Ρούκη, ο Παναγιώτης Παύλου Τραπεζούντιος. Υπό τον στρατηγό Μακρυγιάννη, ο Στεφανής Γ. Μαυροθαλασσίτης. Υπό τον Ι. Μπουκουβάλα, ο Ιωάννης Τραπεζανλής. Και πλείστοι άλλοι με τα χαρακτηριστικά επώνυμα «Μαυροθαλασσίτης», «Σιναπλής», «Κιουμουσχανελής», «Τραπεζούντιος».
«Αι ολίγαι αύται, αλλά βέβαιαι μαρτυρίαι ας είναι η απαρχή περαιτέρω ερεύνης διά νεωτέρους ερευνητάς.»
— Οδυσσέας Λαμψίδης, ιστορικός
Κρυπτοχριστιανοί: Η Αόρατη Αντίσταση
Ιδιαίτερη θέση στο άρθρο κατέχει ο ρόλος των κρυπτοχριστιανών — εκείνων που αναγκάστηκαν να ασπαστούν εξωτερικά το Ισλάμ, διατηρώντας κρυφά την ορθόδοξη πίστη τους. Σύμφωνα με τα στοιχεία του 1914, υπήρχαν επίσημα 43.000 κρυπτοχριστιανοί στον Πόντο — και πολλοί περισσότεροι αδήλωτοι.
Ανάμεσα στους μυημένους της Φιλικής Εταιρείας υπήρχαν και κρυπτοχριστιανοί. Κατείχαν κρίσιμες θέσεις ισχύος — ως αρχιμεταλλουργοί, ως τοπάρχες, ως μεσάζοντες — και χρησιμοποίησαν αυτή την επιρροή για να σώσουν χριστιανούς από σφαγές αλλά και για να διοχετεύσουν χρήματα στον αγώνα. Ο Οσμάν Σατήρζατε Πασάς, τοπικός ηγέτης στην Τραπεζούντα με κρυπτοχριστιανικές ρίζες, εγγυήθηκε προσωπικά στο συμβούλιο των Τούρκων αξιωματούχων τη νομιμοφροσύνη των χριστιανών, αποτρέποντας σφαγές.
Το Ερώτημα που Παραμένει Ανοιχτό
Ο καθηγητής Φωτιάδης δεν αρκείται στην ιστορική καταγραφή. Ζητά λογαριασμό — από τη βιβλιογραφία, από την πολιτεία, από τα ποντιακά σωματεία. Γιατί δεν έχουν αξιοποιηθεί τα στρατιωτικά αρχεία για τον πλήρη κατάλογο των αγωνιστών; Γιατί δεν έχει αναγνωριστεί επίσημα η Γενοκτονία του ποντιακού ελληνισμού; Γιατί η 19η Μαΐου δεν προστατεύεται ως ημέρα μνήμης;
«Ως πότε ο σπόρος της ελπίδας θα ανέχεται τις λευκές σελίδες της Ιστορίας;» γράφει. Το ερώτημα απευθύνεται σε όλους — ιστορικούς, πολιτικούς, ποντιακές κοινότητες. Γιατί η ιστορία του ποντιακού ελληνισμού δεν είναι μόνο ιστορία επιβίωσης. Είναι, όπως αποδεικνύει αυτό το άρθρο, ιστορία αγώνα και θυσίας — ιστορία που ανήκει σε ολόκληρο τον ελληνισμό.
Το Pontosvoice.com (…τ’εμέτερον η λαλία) είναι μια ενημερωτική ιστοσελίδα που σκοπό έχει να ενημερώνει τον Ποντιακό κόσμο για όλα τα νέα που αφορούν τον Ποντιακό Ελληνισμό , δράσεις, εκδηλώσεις, ιστορικά ευρήματα, απόψεις. Είμαστε μια ανοιχτή ομάδα και είμαστε η φωνή όλων , μην διστάσετε να επικοινωνήσετε μαζί μας για ότι σας απασχολεί στο info@pontosvoice.com
