Γράφει ο Χρήστος Κωνσταντινίδης
Η μνήμη, όταν μένει βουβή – αποθηκευμένη σε μια ξεχασμένη ξύλινη χειραποσκευή – χάνεται. Όταν βγει όμως από το σκονισμένο σεντούκι της λήθης, βρίσκει φωνή και γίνεται παράδοση. Και όταν η λαλιά αυτή ανεβεί στη σκηνή, τότε το θέατρο μετατρέπεται σε κιβωτό, έτοιμη να σαλπάρει σε ένα αέναο ταξίδι στις απέραντες θάλασσες του πολιτισμού. Στην περίπτωση του Στάθη Ευσταθιάδη, ενός ανθρώπου με πνευματική διορατικότητα που ύψωσε την ποντιακή λαλία πάνω στις σανίδες, η μνήμη δεν έμεινε μόνο στην καταγραφή. Έγινε δράμα, σάτυρα, ηθογραφία. Έγινε ο έντεχνος λαϊκός λόγος που βγήκε από το στόμα του ποντιακού κόσμου και ντύθηκε με λέξεις θεατρικές, χωρίς να χάσει την αλήθεια του.
Ο κορυφαίος λαογράφος της ποντιακής παράδοσης
Ο Στάθης Ευσταθιάδης (1928–2012) υπήρξε κορυφαία μορφή της ποντιακής λαογραφικής έρευνας, θεατρικός συγγραφέας, μουσικός και νομικός, που αφιέρωσε τη ζωή του στη διάσωση και ανάδειξη της ποντιακής παράδοσης. Γεννήθηκε στις 12 Μαρτίου 1928 στην Κοκκινιά Κιλκίς, γιος των προσφύγων Ιάκωβου και Μυροφόρας, οι οποίοι είχαν εγκατασταθεί στην Ελλάδα μετά τον ξεριζωμό από τα χωριά του Καρς. Μεγάλωσε σε οικογένεια όπου η μουσική και η παράδοση του Πόντου κυριαρχούσαν: η μητέρα του τραγουδούσε, ενώ οι θείοι του ήταν λυράρηδες και δημιουργοί δίστιχων. Σε ηλικία 13 ετών έπιασε για πρώτη φορά λύρα, μαθητεύοντας κοντά στον Θόδωρο (Τότο) Ιωαννίδη, ενώ καθοριστική ήταν η επαφή του με μεγάλες μορφές της ποντιακής μουσικής όπως ο Σταύρης Πετρίδης και ο Γιάννες Τσορτανίκας. Από νεαρή ηλικία ξεχώρισε για την αγάπη του προς το τραγούδι και τα παραδοσιακά μουσικά ακούσματα.
Το 1947, λίγο πριν δώσει εξετάσεις για το πανεπιστήμιο, τραυματίστηκε σοβαρά από έκρηξη νάρκης, με αποτέλεσμα να χάσει οριστικά την όρασή του. Παρά τη δοκιμασία, μετέτρεψε την αδυναμία σε δύναμη και ακολούθησε με αποφασιστικότητα τις σπουδές του. Υπήρξε ο πρώτος τυφλός φοιτητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, όπου σπούδασε Νομικά, αρίστευσε σε όλα τα μαθήματα και το 1966 αναγορεύθηκε διδάκτωρ Συνταγματικού Δικαίου με τον βαθμό «Άριστα». Άσκησε δικηγορία για πάνω από μια δεκαετία, ενώ παράλληλα παρακολούθησε μαθήματα φιλοσοφικής κατεύθυνσης, εμπλουτίζοντας τη γνώση του στη γλωσσολογία, τη λαογραφία και τη νεοελληνική φιλολογία. Από το 1949 ξεκίνησε τις ιστορικές εκπομπές «Ποντιακοί Αντίλαλοι» στον Ραδιοφωνικό Σταθμό των Ενόπλων Δυνάμεων Θεσσαλονίκης. Μέσα από αυτές έδωσε βήμα στην ποντιακή μουσική και συνέβαλε καθοριστικά στη διάσωση του τραγουδιού και της μνήμης. Κατέγραψε και ηχογράφησε παραδοσιακούς μουσικούς της πρώτης γενιάς, συνεργάστηκε με τον Χρύσανθο, τον Χριστόφορο Χριστοφορίδη (Στοφόρον) και τον Χρήστο Αϊβαζίδη (Αϊβάζ), ενώ δίδαξε και ενέπνευσε νεότερους όπως ο Γιωργούλης Κουγιουμτζίδης και ο Κώστας Καραπαναγιωτίδης.
Το έργο του επεκτάθηκε σε εκτενείς καταγραφές στον Πόντο και τη Γεωργία από τη δεκαετία του 1980, όπου συνάντησε και ηχογράφησε μουσικούς όπως ο Bahattin Çamuralı, ο Ali Çinkaya και ο Erkan Ocaklı. Το 1969 ίδρυσε τον «Φάρο Ποντίων Θεσσαλονίκης», σωματείο στο οποίο διετέλεσε πρόεδρος, χοροδιδάσκαλος, διευθυντής χορωδίας και οργανωτής πνευματικών εκδηλώσεων. Πραγματοποίησε διαλέξεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό και πρωτοστάτησε σε προσπάθειες καταγραφής και διάσωσης της ζώσας ποντιακής κληρονομιάς. Ο Ευσταθιάδης υπήρξε πολυγραφότατος. Έγραψε 16 θεατρικά έργα στην ποντιακή διάλεκτο, πολλά από τα οποία εξακολουθούν να παίζονται σε Ελλάδα και διασπορά. Ανάμεσά τους τα «Κουρπάν’», «Σεβντά με τα δάκρυα», «Σα ξένα πόρτας», «Δρακοπέγαδον», «Η Τρυγόνα». Στη λαογραφική έρευνα, κορυφαίο έργο του παραμένει η μελέτη «Τα τραγούδια του ποντιακού λαού – Πολύτιμο κεφάλαιο της λαογραφίας μας» (1981), που τιμήθηκε από την Ακαδημία Αθηνών. Παράλληλα εξέδωσε δύο ποιητικές συλλογές («Κραυγή και λύτρωση», 1997 – «Στοχάσκουμαι», 2004) και τρία CD με ηχογραφήσεις από Ελλάδα και Πόντο. Για το έργο και την προσφορά του τιμήθηκε από την Ακαδημία Αθηνών (1985), την Ακαδημία Ελληνικής Γλώσσας και Πολιτισμού της Γερμανίας, την Παμποντιακή Ομοσπονδία Ελλάδος, καθώς και από πολλούς πολιτιστικούς και επιστημονικούς φορείς στην Ελλάδα και το εξωτερικό.
Πίσω από το έργο του, υπήρχε πάντα ο «Στίσιας» — όπως τον αποκαλούσαν οι δικοί του άνθρωποι. Η δύναμη της θέλησής του, η παρρησία του λόγου του και η εμμονή του στη μνήμη των απλών ανθρώπων της προσφυγιάς, τον έκαναν ξεχωριστό. Συχνά πορεύτηκε μόνος, μα άφησε πίσω του έργο που υπερβαίνει τον χρόνο. Ήταν παντρεμένος με την Ελισάβετ Καρασαββίδου, με την οποία απέκτησε δύο παιδιά, τη Μυροφόρα και τον Ιάκωβο. Παρέμεινε ενεργός μέχρι τα τελευταία χρόνια της ζωής του, συνεχίζοντας να ερευνά, να καταγράφει και να διδάσκει. Έφυγε από τη ζωή την 1η Αυγούστου 2012, αφήνοντας πίσω του πλούσια παρακαταθήκη στην ποντιακή γραμματεία και λαογραφία.
Έντεχνος λαϊκός λόγος ως έμπνευση και μοτίβο στη θεατρική γραφή του Στάθη Ευσταθιάδη
Αφορμή για το ρεπορτάζ μας όμως στάθηκε η μελέτη της εκπαιδευτικού και συγγραφέως Μαρίας Προκοπίδου, η οποία στην έρευνα με τίτλο «Έντεχνος λαϊκός λόγος ως έμπνευση και μοτίβο στη θεατρική γραφή του Στάθη Ευσταθιάδη» που παρουσίασε το 6ο Διεθνές Συνέδριο Δημιουργικής Γραφής – το οποίο πραγματοποιήθηκε τον Σεπτέμβριο του 2024 στην Κοζάνη και τα πρακτικά του βγήκαν στη δημοσιότητα τις τελευταίες ημέρες – αναλύει με επιστημονική ακρίβεια αλλά και ευαισθησία τον τρόπο που ο έντεχνος ποντιακός λαϊκός λόγος επηρέασε τη θεατρική γραφή του κορυφαίου Πόντιου λαογράφου. Και πράγματι, ολόκληρο το έργο του συγγραφέα είναι μια απόδειξη πως η παράδοση δεν είναι σκονισμένη ανάμνηση, αλλά ζώσα πρώτη ύλη για νέα δημιουργία. Πριν προχωρήσουμε όμως στην ανάλυση της μελέτης, ας παρουσιάσουμε λίγα λόγια για την ερευνήτρια.
Η Μαρία Προκοπίδου γεννήθηκε τον Μάιο του 1992 και κατάγεται από την Αριδαία Πέλλας. Αποφοίτησε το 2010 από το Γενικό Λύκειο Αριδαίας με άριστα και το ίδιο έτος πέτυχε την εισαγωγή της στην Παιδαγωγική Σχολή Φλώρινας του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, στο Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης. Η επίδοσή της στις Πανελλαδικές Εξετάσεις, όπου εισήχθη πρώτη στο Τμήμα, της εξασφάλισε υποτροφία από το Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών (Ι.Κ.Υ.), ενώ κατά τη διάρκεια των σπουδών της έλαβε και δεύτερη υποτροφία για την υψηλή της επίδοση.
Είναι κάτοχος Μεταπτυχιακού Διπλώματος με τίτλο «Επιστήμες Αγωγής και Νέες Τεχνολογίες», με κατεύθυνση Ανθρωπιστικές Σπουδές, και έχει ολοκληρώσει σπουδές στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου με αντικείμενο την Ειδική (Ενιαία) Εκπαίδευση. Γνωρίζει άριστα την αγγλική και επαρκώς τη γερμανική γλώσσα. Έχει πραγματοποιήσει, σε συνεργασία με τη μητέρα της, εισήγηση σε ημερίδα της Δευτεροβάθμιας Διεύθυνσης Πέλλας με θέμα: «Η δράση των εκπαιδευτικών και ιερέων στην περιοχή Μογλενών και ιδιαίτερα στο Νομό Πέλλας κατά την περίοδο 1904-1908 (Μακεδονικός Αγώνας)».
Το 2014–2015 κυκλοφόρησε το πρώτο της βιβλίο με τίτλο «Η Άτρα του Πόντου» (εκδόσεις Ινφογνώμων), που παρουσιάστηκε στην Αριδαία και στην Παναγίτσα Εδέσσης. Το έργο αυτό αφορά την ιστορία του ομώνυμου ποντιακού χωριού και αποτελεί δείγμα της ερευνητικής και συγγραφικής της δραστηριότητας στον τομέα της τοπικής ιστορίας και της ποντιακής παράδοσης. Τρία χρόνια αργότερα κυκλοφόρησε το δεύτερο βιβλίο της «30 χρόνια “Φτερουγίσματα”», το οποίο είναι μια καταγραφή της δημοσιογραφικής δραστηριότητας των μαθητών ενός δημοτικού σχολείου της Φλώρινας, όπου από το 1986 διατηρούν σχολική εφημερίδα, στην οποία βρήκαν ένα μέσο έκφρασης. Το 2015, μαζί με συμφοιτήτριές της, κατέκτησε το τρίτο βραβείο στον διαγωνισμό επιχειρηματικότητας του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, ενώ από το 2016 είναι ενεργό μέλος του Πανελλήνιου Συνδέσμου Ποντίων Εκπαιδευτικών, συμμετέχοντας σε δράσεις και εκδηλώσεις που σχετίζονται με την εκπαίδευση και τον πολιτισμό. Έχει παρακολουθήσει πολυάριθμα συνέδρια και ημερίδες με αντικείμενο την παιδαγωγική και την ιστορία, ενώ παράλληλα δραστηριοποιείται επί σειρά ετών σε πολιτιστικούς συλλόγους, με ενεργό ενδιαφέρον για την ανάδειξη και διάδοση της ποντιακής κληρονομιάς.
Το ποντιακό θέατρο ως πεδίο μνήμης και ηθογραφίας
Μελετώντας σε βάθος το έργο του κορυφαίου Πόντιου θεατρικού συγγραφέα και λαογράφου Στάθη Ευσταθιάδη, η Προκοπίδου φωτίζει έναν άξονα που συχνά υποτιμήθηκε. Αναφερόμαστε στον ρόλο του έντεχνου λαϊκού λόγου, δημοτικών τραγουδιών, δίστιχων, παροιμιών, στη διαμόρφωση της θεατρικής του γραφής. Το έργο της αναδεικνύει ότι η δημιουργικότητα δεν γεννιέται στο κενό. Αντίθετα, ριζώνει στις φωνές του λαού, στα τραγούδια των παρχαριών, στους ήχους της λύρας, στις μνήμες του ξεριζωμού
Το ποντιακό θέατρο, σύμφωνα με τη μελέτη της κας Προκοπίδου, χωρίζεται σε δύο εποχές: το «εκείθεν του Αιγαίου», δηλαδή το θέατρο στην αλησμόνητη πατρίδα, και το «εντεύθεν του Αιγαίου», το θέατρο της προσφυγιάς στην Ελλάδα. Από τον 18ο αιώνα ως τα σοβιετικά χρόνια και μέχρι τη μεταπολεμική Ελλάδα, το θέατρο των Ποντίων υπήρξε φορέας μνήμης, ηθογραφίας και κοινωνικού ελέγχου.
Η έρευνα εστιάζει στο πώς ο Στάθης Ευσταθιάδης —τυφλός από νεαρή ηλικία, αλλά με οξύτατη αίσθηση της μνήμης και της προφορικής παράδοσης— αξιοποίησε τον έντεχνο λαϊκό λόγο για να στήσει θεατρικά έργα με ζωντανά λαογραφικά στοιχεία. Τα έργα του δεν ήταν απλώς παραστάσεις. Ήταν ζωντανά αρχεία, σκηνές όπου ο λαϊκός λόγος γινόταν πλοκή, χαρακτήρας, δράμα.
Ο έντεχνος λαϊκός λόγος ως πηγή έμπνευσης
Η Προκοπίδου δείχνει με παραδείγματα πώς τα δημοτικά τραγούδια λειτουργούν στα έργα του Ευσταθιάδη ζωτικά! Αποτελούν πηγή έμπνευσής του αλλά οργανικά στοιχεία της υπόθεσης, μέσα από τα οποία ασκεί έντονο έλεγχο για την αυστηρότητα της κοινωνίας αλλά πάντα με σεβασμό στην παράδοση.
Στην «Τρυγόνα», ο ομώνυμος χορός και το άσμα για την κακοπαντρεμένη κοπέλα γίνονται ο σκελετός μιας θεατρικής ιστορίας για τον γάμο και τα ήθη. Στο έργο «Η κόρ΄ επήεν σον παρχάρ’», η έμπνευση προέρχεται από το τραγούδι για τις «παρχαρομάνες» και τις νεαρές κοπέλες που ανέβαιναν στα βουνά. Εκεί, ο Ευσταθιάδης δεν αναπαράγει απλώς το τραγούδι, αλλά το εντάσσει στη σκηνική πράξη, όπου οι ηθοποιοί φτιάχνουν παραδοσιακά προϊόντα, δίνοντας αίσθηση αυθεντικότητας.
Άλλοτε, η έμπνευση έρχεται από τα ιστορικά τραγούδια: στο «Κάστρεν και οι Τραντέλλενοι», η άλωση της Τραπεζούντας ζωντανεύει μέσα από τον ηρωισμό των Ακριτών, των «τριάντα φορές Ελλήνων». Στο «Δρακοπέγαδον», η λαϊκή δοξασία για το θηρίο στο πηγάδι μετατρέπεται σε κοινωνικό σχόλιο για την προκατάληψη, τον φόβο και την ανθρώπινη μοίρα.
Η έρευνα καταγράφει ότι το έργο του Ευσταθιάδη αποτελεί μια αδιάκοπη συνομιλία με τα τραγούδια του λαού, τα οποία αποτελούν πηγή έμπνευσης.
Η κοινωνική διάσταση: το θέατρο ως καθρέφτης
Η Προκοπίδου υπογραμμίζει ότι ο Ευσταθιάδης δεν έγραφε για να συγκινήσει απλώς. Χρησιμοποιούσε το θέατρο ως χώρο κοινωνικού ελέγχου, ως μέσο να μιλήσει για πατριαρχικές αντιλήψεις, για την ορφάνια, για την αλλοτρίωση στις νέες πατρίδες.
Στο έργο «Τ’ ορφανέσσας το νυφέπαρμαν», για παράδειγμα, το έθιμο του γάμου της ορφανής συνδυάζεται με τον κοινωνικό σχολιασμό. Στο «Φίλπον», η σκληρή πατριαρχία συγκρούεται με τα αισθήματα, ενώ στο «Ας έλεπαν τ’ ομμάτα μ’» ο Ευσταθιάδης σχολιάζει την αλλοτρίωση της δεύτερης γενιάς προσφύγων.
Όπως δείχνει η Προκοπίδου, ο έντεχνος λαϊκός λόγος δεν περιορίζεται στην αναπαραγωγή, αλλά γίνεται εργαλείο για να θιγούν καίρια κοινωνικά ζητήματα, με τρόπο κατανοητό και συγκινητικό.
Από την παράδοση στη σύγχρονη δημιουργία
Η εργασία της Προκοπίδου δεν είναι απλώς μια ανάλυση ενός συγγραφέα. Είναι μια πρόταση για το σήμερα. Αναδεικνύει ότι το έργο του Ευσταθιάδη μπορεί να αποτελέσει αφετηρία για νέα δημιουργική γραφή, για θεατρικά έργα που θα αξιοποιούν την ποντιακή διάλεκτο και την παράδοση με τρόπο ζωντανό, χωρίς μουσειακή ακαμψία.
Η ερευνήτρια προτείνει ότι η αξιοποίηση της τεχνολογίας μπορεί να ενισχύσει αυτή την κατεύθυνση. Οι νέες γενιές μπορούν να γνωρίσουν την παράδοση όχι ως βαρύ φορτίο, αλλά ως πολύτιμη έμπνευση για καλλιτεχνική δημιουργία και αυτογνωσία.
Ο Στάθης Ευσταθιάδης ως μορφή-σύμβολο
Η μελέτη δεν θα μπορούσε να παραλείψει τη βιογραφική διάσταση του κορυφαίου Πόντου λαογράφου! Η Προκοπίδου, όμως, επιλέγει να μην σταθεί μόνο στον βίο του. Τον αντιμετωπίζει ως υπόδειγμα για το πώς η προφορική παράδοση, όταν μεταπλάθεται δημιουργικά, μπορεί να ανανεώσει ολόκληρο το λογοτεχνικό γίγνεσθαι.
Η εργασία της Μαρίας Προκοπίδου αποκτά ιδιαίτερη αξία γιατί μεταφέρει το ποντιακό θέατρο από το περιθώριο της μελέτης στο κέντρο ενός ευρύτερου διαλόγου για τη λαϊκή κληρονομιά. Με επιστημονική τεκμηρίωση, αλλά και με ευαισθησία, δείχνει ότι η λαϊκή ποίηση, οι εκφράσεις και τα δίστιχα δεν είναι απλώς «υλικό». Είναι τρόπος να δούμε τη συλλογική μας ταυτότητα.
Το σημαντικότερο; Δείχνει τον δρόμο για το ποιες πρέπει να είναι τα θεμέλια του ποντιακού θεάτρου. Προτείνει να ξαναζωντανέψουν οι παραστάσεις με ζωντανά λαογραφικά στοιχεία, να αξιοποιηθεί η τεχνολογία για την καταγραφή και τη διάδοση, να γίνουν τα έργα του Ευσταθιάδη αφετηρία νέων δημιουργών.
«Άρωμα ευαισθησίας»
Στην τελευταία σελίδα της μελέτης της, η Προκοπίδου αφήνει να φανεί μια διακριτική αλλά βαθιά συγκίνηση! Εκφράζει την πεποίθηση ότι μέσα από την τέχνη, τη μνήμη και τον λαϊκό λόγο, ο Πόντος εξακολουθεί να ζει. Όχι ως χαμένη πατρίδα, αλλά ως πνευματικό κεφάλαιο που εμπνέει.
Το έργο του Στάθη Ευσταθιάδη, όπως το παρουσιάζει, είναι μια υπόσχεση ότι η φωνή των ανώνυμων προσφύγων, των λυράρηδων, των γερόντων και των γερόντισσων δεν χάθηκε. Αντίθετα, μέσα από το θέατρο, συνεχίζει να ακούγεται, να συγκινεί και να εμπνέει νέες γενιές.
Κι ίσως εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη συμβολή της ίδιας! Από την οπτική γωνία της ερευνήτριας και του ρόλου της ως εκπαιδευτικού παρουσιάζει στον ποντιακό κόσμο τον καθρέφτη του, ο οποίος δεν δείχνει μόνο το παρελθόν, αλλά και το μέλλον.
Ο Χρήστος Κωνσταντινίδης είναι δημοσιογράφος ποντιακής καταγωγής. Οι πρόγονοί του προέρχονται από το Κοιλάδι Τραπεζούντας, το Χαμσίκιοϊ Ματσούκας και τη Θεοδοσιούπολη (Ερζερούμ).
