Νέα ακαδημαϊκή μελέτη των Pelin Abay (αρχιτέκτων και ερευνήτρια πολιτιστικής κληρονομιάς με εξειδίκευση στους ιστορικούς οικισμούς της περιοχής του Πόντου) και Ufuk Serin (Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Αρχιτεκτονικής στο Middle East Technical University), που δημοσιεύθηκε τον Μάρτιο του 2026 στον τόμο Towards an Archaeology of Devastation, φέρνει ξανά στο προσκήνιο τη Σάντα της Αργυρούπολης, έναν από τους πιο φορτισμένους τόπους μνήμης του Ποντιακού Ελληνισμού. Η μελέτη τιτλοφορείται «Living Amongst the ‘Ruins’: Dislocation, Resettlement and the Lost Identity of Santa in the Highlands of the Eastern Black Sea» και εξετάζει τη μετατροπή της ιστορικής Σάντας σε αυτό που σήμερα η Τουρκία αποκαλεί Santa Harabeleri, δηλαδή «Ερείπια της Σάντας».
Οι ερευνητές χαρακτηρίζουν τη Σάντα ως εξαιρετικό παράδειγμα αγροτικής κληρονομιάς στην περιοχή της ανατολικής Μαύρης Θάλασσας. Μετά την υποχρεωτική Ανταλλαγή των Πληθυσμών του 1923, ο τόπος υπέστη βαθιά μεταβολή τόσο στον οικιστικό του ιστό όσο και στην κοινωνική και πολιτισμική του ταυτότητα. Τα κτίσματα που άλλοτε κατοικούνταν από ορθόδοξη ελληνική κοινότητα εγκαταλείφθηκαν, ερειπώθηκαν σταδιακά και η περιοχή επανεγκαταστάθηκε περιορισμένα από τουρκικό πληθυσμό, κυρίως για θερινή χρήση ως ορεινός οικισμός.
Η μελέτη έχει ιδιαίτερη αξία, γιατί δεν αντιμετωπίζει τη Σάντα απλώς ως «ερείπια», αλλά ως τόπο όπου συγκρούονται μνήμη, απώλεια, επανεγκατάσταση και πολιτιστική συνέχεια. Οι συγγραφείς σημειώνουν ότι η περιοχή χαρακτηρίστηκε το 1999 ως αρχαιολογικός χώρος τρίτου βαθμού, ενώ οι σημερινοί εποχικοί κάτοικοι ζουν κυριολεκτικά μέσα στα ερείπια ενός προηγούμενου ιστορικού ελληνικού οικισμού.
Η Σάντα αποτελούνταν από επτά ιστορικές συνοικίες: Piştoflu (Pistofandon), Çakallı (Ciacalandon), İşhanlı (Sihanandon), Binatlı (Pinetendon), Terzili (Terjendon), Cinganlı (Cejlarandon) και Zurnacılı (Zurnaciandon). Βρίσκεται στην επαρχία Gümüşhane (Γκιουμουσχανέ). Να σημειωθεί ότι οι συγγραφείς χρησιμοποιούν τις σημερινές τουρκικές ονομασίες μαζί με τις παλαιές ελληνικές/ποντιακές ονομασίες σε παρένθεση. Δεν πρόκειται για δική τους ιστορική κατάταξη, αλλά για την καθιερωμένη διαίρεση της Σάντας σε επτά ενορίες-συνοικίες, η οποία απαντά και στα έργα του Μιλτιάδη Νυμφόπουλου και του Στάθη Αθανασιάδη, ο μέγας «Γεροστάθης» της ποντιακής λαογραφίας.
Η φθορά δεν ήταν μόνο δημογραφική. Σύμφωνα με τη μελέτη, η φυσική καταστροφή του οικισμού άρχισε με τις ένοπλες συγκρούσεις του 1921 και επιταχύνθηκε μετά την Ανταλλαγή. Κάθε γειτονιά διέθετε παλαιότερα τουλάχιστον μία εκκλησία, καμπαναριό, σχολείο, κρήνη και κατοικίες, στοιχεία που συγκροτούσαν έναν πυκνό και ζωντανό οικιστικό πυρήνα.
Το πιο ενδιαφέρον συμπέρασμα των ερευνητών είναι ότι ο όρος «ερείπια» αδικεί τη Σάντα. Προτείνουν να αντιμετωπιστεί όχι ως νεκρός αρχαιολογικός χώρος, αλλά ως «συνεχιζόμενο πολιτιστικό τοπίο», επειδή υπάρχει ακόμη εποχική ζωή, αγροτική χρήση, μνήμη και ανθρώπινη παρουσία.
Η Σάντα είναι ένας ελληνικός τόπος που έχασε τον φυσικό του πληθυσμό, αλλά δεν έχασε το βάρος της ιστορίας του. Και αυτό ακριβώς καθιστά τη νέα μελέτη πολύτιμη: αναγνωρίζει, έστω με ακαδημαϊκή γλώσσα, ότι πίσω από τα «Santa Harabeleri» υπάρχει ένας τόπος με μνήμη, ταυτότητα και ανοιχτό ιστορικό τραύμα.
Πηγή : researchgate.net
