Τα σπίτια του ’30 στην Καλλιθέα

Πίσω από τη Συγγρού, εκεί όπου σβήνει λίγο-λίγο ο θόρυβος των αυτοκινήτων και βγαίνουν πιο καθαρές οι φόρμες των σπιτιών, που εκείνη τη μέρα ήταν λουσμένες στον ήλιο, συνάντησα τα λείψανα ενός αστικού θησαυρού. Ακούγεται, ενδεχομένως, υπερβολικό να μιλάει κανείς για θησαυρούς στα στενά της Καλλιθέας απέναντι από τον Αγιο Σώστη. Αυτή όμως ήταν η εντύπωσή μου όταν έπεσα πάνω σε αυτά τα σπίτια του Μεσοπολέμου, σκόρπια πλέον, ανάμεσα σε πολυκατοικίες των πρόσφατων δεκαετιών.

Και ήταν η απλότητα αυτών των μορφών που κέντρισε το ενδιαφέρον μου. Μορφές και κλίμακες ζυμωμένες μέσα από μια βιωμένη καθημερινότητα, χωρίς εκζήτηση, αλλά μέσα από μια στυλιστική ποικιλία και μια αισθητική ευρυχωρία που στις μέρες μας φθάνει σε εμάς ως μια χειρονομία απολύτως ουσιαστική.

Εβλεπα λοιπόν, και λίγο μετά άρχισα να τα αναζητώ, σπίτια με ταυτότητα μιας ορισμένης εποχής. Σπίτια που, πριν από 90 χρόνια, ήταν σπίτια μοντέρνα, με ανέσεις εξασφαλισμένες, και σχεδιασμένα για μία, δύο ή τρεις οικογένειες. Στην οδό Ατθίδων, με το τόσο ρομαντικό όνομα, είδα στον αριθμό 14, μια τόσο γλυκιά μονοκατοικία, ισόγεια, με κλίμακα ανόδου, με αρτιφισιέλ και κάγκελα αρ ντεκό. Εκεί, στα ωραία κάγκελα υπάρχει μια μαρμάρινη πλάκα με σμιλεμένη τη διεύθυνση. Ενα σπίτι-κύβος του μοντερνιστικού 1930 με όλη τη γλυκύτητα και την αύρα της αθηναϊκής συνοικίας.

Απέναντι, όμως, άλλες μορφές εκείνων των χρόνων στέκουν να τις δούμε. Δίπλα σε ένα σκάμμα από κατεδάφιση, έβλεπα αγέρωχη μια παλιά διπλοκατοικία, βουτηγμένη και αυτή σε όλη εκείνη την ατμόσφαιρα του Μεσοπολέμου, την τόσο θελκτική και σχεδόν πένθιμη καθώς την βλέπεις να εξαερώνεται στον χρόνο. Αυτό το σπίτι (η απόληξη του ορόφου στη φωτογραφία μας) βρίσκεται στη γωνία Ατθίδων 13 και Δοϊράνης, και μια μάλλον ξεχασμένη αυτοσχέδια επιγραφή γράφει με κόκκινη μπογιά ότι πωλείται. Η μία εξώθυρα, επί της Δοϊράνης, είναι ξύλινη, μιας νεωτερικής, αρ ντεκό, εξέλιξης της νεοκλασικής πόρτας. Είναι καρφωμένη με σανίδες και το κουδούνι ξεκοιλιασμένο ώστε να μη φαίνεται πλέον όνομα.

Ομως, η άλλη εξώθυρα επί της Ατθίδων 13, είναι τυπική της αρ ντεκό και σφυρήλατη. Ενα κόσμημα που έχει αφεθεί στο έλεος του χρόνου. Εχει πλήρη τη σύνθεση, με στέγαστρο, χωνεμένο φωτιστικό (με σταυρούς από κεριά στην οροφή), υπέρθυρο και σκαλοπάτια. Το σχέδιο της εξώθυρας είναι βγαλμένο από τα φιγουρίνια της διεθνούς αρ ντεκό, με τις καμπύλες και τις οριζόντιες γραμμές, προσαρμοσμένο στην κλίμακα της γειτονιάς. Είναι το ίδιο σε άλλη εκδοχή που θα έβλεπες στη Νέα Υόρκη ή στο Παρίσι, σε ακριβές κατασκευές, ή σε φορέματα του ’30, ή σε κινηματογραφικά πλατό. Βρισκόμαστε όμως σε έναν δρόμο της Καλλιθέας, και λίγα βήματα πιο κάτω ακούγεται ο παφλασμός της Συγγρού. Εδώ μπορούμε να υποτιμάμε χωρίς ενδοιασμό αυτό που αλλού κερδίζει τον θαυμασμό μας.

Λίγο-λίγο, περπατώντας ολόγυρα, διαπίστωσα ότι σώζονται αρκετά σπίτια του μοντερνιστικού Μεσοπολέμου και σε αυτό το κομμάτι της Καλλιθέας. Πιο πάνω, στο 19 της οδού Ατθίδων, στέκει καταδικασμένη προφανώς για κατεδάφιση, μια ακόμη ωραία μικρή μονοκατοικία με κήπο. Εχει το μοντέρνο στυλ του ’30, με λίγα κεραμιδάκια σε στέγαστρο, με μπορντό παντζούρια και δεντρόκηπο στο βάθος. Μια γάτα με κοιτούσε επίμονα με άφοβο βλέμμα. Τα παράθυρα ήταν και εδώ καρφωμένα. Επιπλέον υπήρχε και συρματόπλεγμα.