Ο ξεριζωμός του ποντιακού ελληνισμού αποτελεί μια ανοικτή πληγή που απασχολεί μέχρι σήμερα τις επόμενες γενιές των Ποντίων, οι οποίες διατηρούν ζωντανή τη μνήμη της τριχιλιόχρονης πατρίδας των προγόνων τους, η εκδίωξη απ’την οποία ήταν αποτέλεσμα της συμφωνίας ανταλλαγής πληθυσμών της συνθήκης της Λωζάνης, την οποία προσυπέγραψαν Ελλάδα και Τουρκία μετά τη Μικριαστική Καταστροφή. Άλλωστε, όπως έλεγε και ο Γάλλος συγγραφέας Μαρσέλ Προυστ, «η μνήμη είναι ο μόνος παράδεισος απ’ τον οποίο δεν μπορούμε να διωχθούμε».
Γράφει ο Χρήστος Κωνσταντινίδης
Αυτή τη μνήμη διατηρεί άσβεστη το 1ο Γυμνάσιο Ασπροπύργου, το οποίο ολοκλήρωσε για το σχολικό έτος 2024–2025 ένα πολιτιστικό πρόγραμμα αφιερωμένο στον Ποντιακό Ελληνισμό, με τίτλο «Ποντιακός Ελληνισμός: Διώξεις και Παλιννόστηση – Καταγραφή στοιχείων και ψηφιοποίηση αρχειακού υλικού».
Το πρόγραμμα, που υλοποιήθηκε με τη συνεργασία των εκπαιδευτικών Ντιάνας Καλαϊτζίδη, Σταυρούλας Κουτουρίνη και Γεωργίου Ρήγα, αποτέλεσε μια πολυδιάστατη εκπαιδευτική δράση που συνέδεσε την ιστορική έρευνα με τη βιωματική μάθηση και την πολιτιστική μνήμη.
Έρευνα, μνήμη και δημιουργία
Οι μαθητές εργάστηκαν ομαδικά, ερευνώντας την ιστορία του Ποντιακού Ελληνισμού μέσα από ιστορικά τεκμήρια, συνεντεύξεις απογόνων προσφύγων, οπτικοακουστικό υλικό και επισκέψεις σε μουσεία. Κεντρικοί άξονες του προγράμματος ήταν η γενοκτονία και ο ξεριζωμός, η παλιννόστηση των προσφύγων, η πολιτιστική συνέχεια μέσω της γλώσσας, των τραγουδιών και των εθίμων, καθώς και η ανάγκη διατήρησης της συλλογικής μνήμης μέσα από τη σύγχρονη ψηφιακή τεκμηρίωση.
Οι μαθητές συμμετείχαν σε διαλέξεις, εργαστήρια αφήγησης και συνεντεύξεις με Ποντίους πρώτης και δεύτερης γενιάς, αποτυπώνοντας πολύτιμο προφορικό υλικό. Παράλληλα, δημιούργησαν ντοκιμαντέρ που συγκεντρώνει φωτογραφίες, αφηγήσεις και μαρτυρίες.
«Τα παιδιά ερεύνησαν, συγκέντρωσαν υλικό, πήραν συνεντεύξεις από τους παππούδες και τις γιαγιάδες τους. Δημιούργησαν ένα μικρό αρχειακό σώμα με πρωτογενή στοιχεία! Ουσιαστικά έκαναν πρωτογενή έρευνα. Το πρόγραμμα χαρακτηρίστηκε από τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση Δυτικής Αττικής ως καινοτόμα δράση», αναφέρει στο Pontos Voice η εκ των επικεφαλής του προγράμματος στο σχολείο, Ντιάνα Καλαϊτζίδη.
Εκπαιδευτικές επισκέψεις
Η ομάδα του σχολείου πραγματοποίησε επισκέψεις στο Μουσείο Ποντιακού Ελληνισμού της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών στη Νέα Σμύρνη, όπου η Λένα Καλπίδου προσέφερε εμπεριστατωμένη ξενάγηση, και στο Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού της ΑΕΚ στην OPAP Arena, γνωρίζοντας μέσα από σύγχρονα εκθέματα τον προσφυγικό βίο των Ποντίων.
Ιδιαίτερη στιγμή αποτέλεσε η συνάντηση με τον Βασίλειο Κωνσταντινίδη, μέλος της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών, ο οποίος ανέπτυξε θέματα γύρω από τη γενοκτονία, τις σταλινικές διώξεις και την πολιτιστική ταυτότητα του Ποντιακού Ελληνισμού. «Η συνάντηση με τον Βασίλη Κωνσταντινίδη ήταν μια ξεχωριστή εμπειρία, καθώς για πρώτη φορά κάποιος μίλησε στα παιδιά για την ποντιακή τους ταυτότητα. Τους έκανε να σκεφτούν, να αναρωτηθούν και να ψάξουν πιο βαθιά τις ρίζες τους», σημειώνει η κυρία Καλαϊτζίδη.
Δημόσιες παρουσιάσεις
Το πρόγραμμα παρουσιάστηκε:
-
15 Μαΐου 2025, στο Κινηματοθέατρο «Γαλαξίας» της ΔΔΕ Δυτικής Αττικής, όπου η μαθητική ομάδα απέσπασε θετικά σχόλια για τη δημιουργικότητα και την τεκμηρίωσή της.
-
19 Μαΐου 2025, στην Ημέρα Μνήμης της Γενοκτονίας των Ποντίων, με θεατρικά δρώμενα, απαγγελίες, τραγούδια και προβολή ψηφιακού αφιερώματος.
-
Ποντιακοί χοροί στο προαύλιο του 1ου Γυμνάσιου Ασπροπύργου 16 Ιουνίου 2025, στην εκδήλωση «Η τοπική ιστορία ως μοχλός καινοτόμων καλλιτεχνικών δράσεων» στην Ελευσίνα, όπου η εκπαιδευτικός Ντιάνα Καλαϊτζίδη παρουσίασε τα παιδαγωγικά και καινοτόμα αποτελέσματα του προγράμματος.
Ένα σχολείο φορέας πολιτιστικής συνέχειας
Ο διευθυντής του σχολείου, Βασίλειος Τσατήρης, ευχαρίστησε θερμά την Επιτροπή Ποντιακών Μελετών για τη φιλοξενία, την επιστημονική καθοδήγηση και την έμπνευση που προσέφερε στους μαθητές. Ιδιαίτερες ευχαριστίες απηύθυνε προς τη Γιώτα Τσιλιγκαρίδου, τη Λένα Καλπίδου και τον Βασίλειο Κωνσταντινίδη για την καθοριστική συμβολή τους.
Το πολιτιστικό πρόγραμμα του 1ου Γυμνασίου Ασπροπύργου απέδειξε πως η εκπαίδευση μπορεί να αποτελέσει γέφυρα μνήμης και ταυτότητας. Με εργαλείο την ιστορική έρευνα και την τεχνολογία, οι μαθητές συνέβαλαν στη διατήρηση και ανανέωση της μνήμης του Ποντιακού Ελληνισμού, δείχνοντας ότι η ιστορία μπορεί να ζει μέσα από τα σχολεία και τις νέες γενιές.
«Για μένα το πρόγραμμα για τον Ποντιακό Ελληνισμό ήταν μια ξεχωριστή εμπειρία. Ήταν κάτι πολύ περισσότερο από ένα σχολικό σχέδιο, μια ουσιαστική πορεία μνήμης και αυτογνωσίας. Φέτος υπηρετώ στο ΕΠΑΛ Ασπροπύργου, όπου το μεγαλύτερο ποσοστό των μαθητών είναι ποντιακής καταγωγής και σκοπεύω να οργανώσω παρόμοια δράση. Το θεωρώ χρέος μου, αλλά και χαρά να συνεχίσουμε να κινητοποιούμε τα παιδιά για τα ποντιακά θέματα, κάτι που επίσημα στο πλαίσιο του ελληνικού σχολείου δεν γίνεται», καταλήγει μιλώντας στο Pontos Voice η Ντιάνα Καλαϊτζίδη.
Ο Χρήστος Κωνσταντινίδης είναι δημοσιογράφος ποντιακής καταγωγής. Οι πρόγονοί του προέρχονται από το Κοιλάδι Τραπεζούντας, το Χαμσίκιοϊ Ματσούκας και τη Θεοδοσιούπολη (Ερζερούμ).
