Νέα διάσταση στη συζήτηση για το μέλλον της ποντιακής γλώσσας δίνει το μνημόνιο κατανόησης που υπεγράφη ανάμεσα στην ελληνική κυβέρνηση και την ElevenLabs, μία από τις πλέον γνωστές εταιρείες στον χώρο της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Η συμφωνία προβλέπει την αξιοποίηση σύγχρονων ψηφιακών εργαλείων για την καταγραφή, μελέτη και διατήρηση ελληνικών διαλέκτων και γλωσσικών ιδιωμάτων που κινδυνεύουν να χαθούν. Ανάμεσά τους βρίσκονται τα Ποντιακά και τα Τσακώνικα, δύο ζωντανά αλλά απειλούμενα κομμάτια της ελληνικής γλωσσικής κληρονομιάς.
Η εξέλιξη αυτή έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία έχει ανοίξει έντονη συζήτηση στον ποντιακό χώρο για την τύχη της ποντιακής λαλιάς. Το Pontos Voice είχε φιλοξενήσει πρόσφατα παρέμβαση του «Ποντιακού Στίχου», στην οποία γινόταν λόγος για μια «σιωπηρή γενοκτονία» της ποντιακής γλώσσας, με αιχμές για την αδιαφορία και την εγκατάλειψή της από τους ίδιους τους φυσικούς της φορείς.
Υπό αυτό το πρίσμα, το μνημόνιο με την ElevenLabs μοιάζει να αλλάζει τα δεδομένα. Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να προσφέρει εργαλεία που μέχρι πριν από λίγα χρόνια έμοιαζαν αδιανόητα: ψηφιακή καταγραφή φωνών, διάσωση λεξιλογίου, δημιουργία ηχητικών αρχείων, εφαρμογές εκμάθησης και νέους τρόπους πρόσβασης των νεότερων γενιών σε μια γλώσσα που κινδυνεύει να περιοριστεί στη μνήμη των παλαιότερων.
Ωστόσο, το ερώτημα παραμένει αμείλικτο. Μπορεί η τεχνολογία να σώσει μια γλώσσα αν οι ίδιοι οι άνθρωποί της δεν τη μιλούν; Μπορεί ένας αλγόριθμος να αντικαταστήσει τη γιαγιά που μιλούσε ποντιακά στο σπίτι, το μουχαπέτ’, το τραγούδι, τη λύρα, την καθημερινή χρήση της γλώσσας μέσα στην οικογένεια και την κοινότητα;
Η ποντιακή διάλεκτος δεν είναι απλώς ένα γλωσσικό ιδίωμα. Είναι μνήμη, ιστορία, ταυτότητα και συνέχεια. Κουβαλά μέσα της αιώνες ελληνικής παρουσίας στον Εύξεινο Πόντο, τον ξεριζωμό, τη Γενοκτονία, την προσφυγιά, αλλά και την επιμονή ενός λαού να κρατήσει ζωντανή τη ρίζα του.
Γι’ αυτό και η συμφωνία της ελληνικής κυβέρνησης με την ElevenLabs δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο ως μια τεχνολογική πρωτοβουλία. Είναι μια πολιτιστική παρέμβαση με βαρύ συμβολισμό. Δείχνει ότι η ποντιακή γλώσσα δεν αντιμετωπίζεται ως υπόλειμμα του παρελθόντος, αλλά ως στοιχείο που αξίζει να διασωθεί και να περάσει στην ψηφιακή εποχή.
Την ίδια ώρα, όμως, η εξέλιξη αυτή δεν ακυρώνει πλήρως την αγωνία του «Ποντιακού Στίχου». Αντίθετα, τη φέρνει ακόμη πιο έντονα στο προσκήνιο. Διότι η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο διάσωσης, όχι όμως ως υποκατάστατο της ζωντανής γλωσσικής συνέχειας. Η παρέμβαση, μάλιστα, του «Ποντιακού Στίχου» δεν περιορίστηκε μόνο στη γενική αγωνία για τη σταδιακή υποχώρηση της ποντιακής γλώσσας. Πήρε ξεκάθαρη θέση και απέναντι στα δήθεν «ποντιακά» τραγούδια που παράγονται με εργαλεία Τεχνητής Νοημοσύνης και κυκλοφορούν στο YouTube, τα οποία εμφανίζονται ως ποντιακή δημιουργία χωρίς να υπηρετούν ουσιαστικά τη γλώσσα, το ύφος, το βίωμα και την αυθεντικότητα της παράδοσης.
Αν τα Ποντιακά καταγραφούν μόνο σε βάσεις δεδομένων, εφαρμογές και ψηφιακές βιβλιοθήκες, αλλά πάψουν να ακούγονται στα σπίτια, στις παρέες, στους συλλόγους και στα τραγούδια, τότε η διάσωση θα είναι μισή. Θα πρόκειται περισσότερο για αρχειοθέτηση παρά για πραγματική αναγέννηση.
Το μνημόνιο Μητσοτάκη με την ElevenLabs, λοιπόν, μπορεί πράγματι να ανατρέπει το κλίμα απαισιοδοξίας. Μπορεί να δώσει νέα εργαλεία, νέα δυναμική και νέα ορατότητα στην ποντιακή γλώσσα. Δεν αρκεί όμως από μόνο του. Από την άλλη, ο «Ποντιακός Στίχος» προειδοποιεί ότι η ίδια τεχνολογία, όταν χρησιμοποιείται πρόχειρα και χωρίς γνώση, μπορεί να παράγει απομιμήσεις που αλλοιώνουν αντί να υπηρετούν την ποντιακή μουσική και γλωσσική κληρονομιά.
Η τεχνολογία μπορεί να διασώσει τον ήχο μιας φωνής. Η κοινότητα, όμως, είναι εκείνη που καλείται να την κρατήσει ζωντανή.
Διαβάστε το ρεπορτάζ με την παρέμβαση του «Ποντιακού Στίχου» στον παρακάτω σύνδεσμο :
