Ήταν πριν από 104 χρόνια, όταν η ιστορία του ποντιακού ελληνισμού γράφτηκε με το πιο σκοτεινό της μελάνι.
Κυνηγημένοι από τις δυνάμεις του κεμαλικού στρατού, περισσότεροι από 500 Έλληνες της Σάντας βρέθηκαν περικυκλωμένοι στα βουνά. Μπροστά στον κίνδυνο να προδοθούν από το κλάμα των παιδιών τους, οι μάνες πήραν την πιο οδυνηρή απόφαση: να θυσιάσουν τα ίδια τους τα βρέφη για να σωθεί το σύνολο.
Επτά νήπια έπεσαν θύματα της ίδιας τους της θυσίας. Η τραγική πράξη τους έσωσε εκατοντάδες ψυχές, αλλά στιγμάτισε για πάντα τις μητέρες και τον συλλογικό βίο των Ποντίων. Το «Ολοκαύτωμα της Σάντας» έμεινε στη μνήμη ως κορυφαία στιγμή μαρτυρίου μέσα στη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου.
Η Γενοκτονία και ο ρόλος της γυναίκας
Από το 1914 ως το 1923, περίπου 1.000.000 Έλληνες του οθωμανικού κράτους βρήκαν τον θάνατο μέσα από διωγμούς, εκτοπίσεις και σφαγές. Ιδιαίτερη στόχευση αποτέλεσαν οι γυναίκες και τα παιδιά: χηρεία, ορφάνια, βιασμοί, εξισλαμισμοί, καταναγκαστικοί γάμοι. Όπου δεν μπορούσε να αφανιστεί η ζωή, επιχειρήθηκε να αλλοιωθεί η ταυτότητα.
Στη Σάντα, η πίεση ήταν αφόρητη. Οι γυναίκες, κουβαλώντας στην αγκαλιά βρέφη που δεν σταματούσαν το κλάμα, βρέθηκαν μπροστά στο αδιέξοδο: να σωθεί το πλήθος ή να παραδοθούν όλοι στον αφανισμό. «Πολλά παιδιά… τα σκότωσαν και τα άφησαν επί τόπου», σημειώνει μαρτυρία Σανταίων, ενώ ο καπετάν Ευκλείδης Κουρτίδης καταγράφει στο ημερολόγιό του ότι οι Τούρκοι στρατιώτες, βλέποντας τα σκοτωμένα νήπια, συμπέραναν πως «οι άνθρωποι που σφάζουν τα παιδιά τους είναι αδύνατον να παισθούν».
Το ψυχικό αποτύπωμα
Οι γυναίκες που θυσίασαν τα παιδιά τους έζησαν στη συνέχεια με το βάρος μιας αβάσταχτης ενοχής. Πολλές εμφάνιζαν διαρκές άγχος, κατάθλιψη και ψυχικό κλονισμό. Η μνήμη τους αποτυπώθηκε σε μνημεία, σε τραγούδια, σε συλλογικές αφηγήσεις του προσφυγικού Ελληνισμού. «Η προγιαγιά μου Ελένη», σημειώνει απόγονος, «έζησε με τον πόνο εκείνης της ημέρας».
Ο επίλογος στην προσφυγιά
Μετά τον ξεριζωμό, οι γυναίκες και τα ορφανά αναζήτησαν τους αγνοούμενους συγγενείς τους στην Ελλάδα, συχνά μέσα από τις λίστες του Ερυθρού Σταυρού. Άλλοι έμειναν πίσω, εξισλαμισμένοι και χαμένοι στο σκοτάδι της ιστορικής λήθης. Οι καταυλισμοί και τα ορφανοτροφεία έγιναν νέα σπίτια, με τις μνήμες της βίας να συνοδεύουν τους πρόσφυγες σε όλη τη ζωή τους.
Η μνήμη ως παρακαταθήκη
Το Ολοκαύτωμα της Σάντας δεν είναι μόνο μια τραγική σελίδα της ποντιακής ιστορίας· είναι υπόμνηση της αντοχής, της θυσίας και της σκληρής μοίρας που γνώρισε ο ελληνισμός του Πόντου. Στο κέντρο του, η γυναίκα: μάνα, σύζυγος, αδελφή, κόρη· στόχος της γενοκτονίας, αλλά και φορέας της αντίστασης.
Σήμερα, η μνήμη των νηπίων της Σάντας μένει ζωντανή ως σύμβολο του πόνου και της αδιάκοπης μάχης του Ελληνισμού για επιβίωση και δικαίωση.
