Ένα ποντιακό βιβλίο του 1881 εντοπίστηκε στη Ρωσία – Πολύτιμο τεκμήριο για τη βυζαντινή Τραπεζούντα
Γράφει ο Χρήστος Κωνσταντινίδης
Ένα εξαιρετικά σπάνιο ποντιακό βιβλίο του 1881, που περιέχει δημοτικά τραγούδια της Τραπεζούντας από τη βυζαντινή εποχή, ήρθε στο φως και πλέον βρίσκεται στην Ελλάδα, χάρη στις προσπάθειες του Αρχείου του Συνδέσμου Μικρασιατών Κωνσταντινουπολιτών Χαλανδρίου «Ρίζες».
Το έργο, με τίτλο «Ο Κσανθής – Ελληνική Τραπεζούντια Μπαλάντα της Βυζαντινής Εποχής» (О Ксанθинь. Греческая Трапезунтская Былина Византийской Эпохи), εκδόθηκε στην Αγία Πετρούπολη το 1881 και αποτελεί παράρτημα του XXXIX τόμου των “Σημειώσεων της Αυτοκρατορικής Ακαδημίας Επιστημών” (τεύχος 6).
Το βιβλίο περιλαμβάνει ένα ελληνικό δημοτικό άσμα της Τραπεζούντας, το οποίο μεταφράστηκε και ερμηνεύτηκε στα ρωσικά από τον καθηγητή Γαβριήλ Δεστώνη (Г. С. Дестунис), εξέχουσα μορφή των ελληνικών σπουδών στη Ρωσία τον 19ο αιώνα. Ο Δεστώνης (ή Δεστούνης), ελληνικής καταγωγής λόγιος και ελληνιστής, υπήρξε μέλος της Ρωσικής Αυτοκρατορικής Ακαδημίας και από τους πρώτους που μελέτησαν συστηματικά τα ποντιακά δημοτικά τραγούδια ως λογοτεχνικά και ιστορικά τεκμήρια της βυζαντινής παράδοσης του Πόντου.
Σύμφωνα με τις πληροφορίες που συνοδεύουν την ανακάλυψη, το βιβλίο περιέχει άγνωστα τραγούδια, ποιήματα και σχόλια, που φωτίζουν τη λαϊκή παράδοση και την πολιτιστική συνέχεια της Τραπεζούντας.
Το σπάνιο αυτό τεκμήριο εντοπίστηκε και αποκτήθηκε από τη Ρωσία, αποτελώντας πλέον πολύτιμο κομμάτι του Αρχείου «Ρίζες» — μιας συλλογής που έχει στόχο τη διάσωση και ανάδειξη της ιστορικής μνήμης του μικρασιατικού και ποντιακού ελληνισμού.
Όπως σημειώνει ο πρόεδρος του Συλλόγου, Νίκου Καραμπουρνιώτης, «πρόκειται για ένα μοναδικό εύρημα που συνδέει την ποντιακή λαϊκή ποίηση με τη λόγια παράδοση της βυζαντινής εποχής και αποδεικνύει τη συνεχή παρουσία του ελληνικού λόγου στον Εύξεινο Πόντο».
Η ανακάλυψη του βιβλίου «Ο Κσανθής» θεωρείται πολιτιστικό γεγονός πρώτης γραμμής για τη μελέτη της ποντιακής διαλέκτου, της βυζαντινής μουσικής παράδοσης και της διασύνδεσης του ελληνισμού της Ανατολής με τη ρωσική διανόηση του 19ου αιώνα.
Ποιός ήταν ο Γαβριήλ Δεστώνης
Ο Γαβριήλ Σπυρίδωνα Δεστώνης (Гавриил Спиридонович Дестунис), όπως διαβάζουμε στο βιογραφικό του στον Σύλλογο Ελλήνων Μόσχας, υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες λογίους και ελληνιστές της Ρωσικής Αυτοκρατορίας τον 19ο αιώνα, με καθοριστική συμβολή στις βυζαντινές και ελληνικές σπουδές.
Γεννήθηκε στις 16 Μαρτίου 1818 στην Αγία Πετρούπολη, γιος του ιστορικού Σπυρίδωνα Γεωργίεβιτς Δεστώνη (Spiridon Yuryevich Destunis) και της Αναστασίας Βασίλιεβνα Γεράκοβα. Τα παιδικά του χρόνια τα πέρασε στην Τουρκία και την Ιταλία, γεγονός που συνέβαλε καθοριστικά στη γλωσσική και πολιτισμική του ευρύτητα.
Το 1834 εισήχθη στο Πανεπιστήμιο της Αγίας Πετρούπολης, από το οποίο αποφοίτησε το 1838 με τον τίτλο του υποψήφιου του Ιστορικοφιλολογικού Τμήματος.
Παρά την οκταετή δοκιμασία του από χρόνια ασθένεια, ταξίδεψε στην Αθήνα για θεραπεία και επαφή με τον ελληνικό πνευματικό κόσμο. Το 1848 διορίστηκε μεταφραστής ελληνικών στο Ασιατικό Τμήμα του Ρωσικού Υπουργείου Εξωτερικών.
Λίγο αργότερα, ανέλαβε καθηγητής ελληνικής γλώσσας στο Ινστιτούτο Ανατολικών Γλωσσών και παράλληλα διδάσκων της παγκόσμιας και ρωσικής ιστορίας σε γυναικεία εκπαιδευτικά ιδρύματα.
Το 1860 δίδαξε μαθήματα για τη Βυζαντινή Ιστορία στο Πανεπιστήμιο της Αγίας Πετρούπολης, ενώ το 1864 διορίστηκε ιδιώτης λέκτορας (privatdozent).
Το 1865, αναγνωρίστηκε για το επιστημονικό του έργο και του απονεμήθηκε ο τίτλος του διδάκτορα της ελληνικής φιλοσοφίας, ενώ το 1867 εξελέγη έκτακτος καθηγητής της ελληνικής φιλολογίας και σύντομα προήχθη σε τακτικό καθηγητή.
Μετά την αποχώρησή του από το Πανεπιστήμιο, στις 29 Οκτωβρίου 1879, ανακηρύχθηκε επίτιμο μέλος του ιδρύματος. Το 1894 εξελέγη αντεπιστέλλον μέλος της Αυτοκρατορικής Ακαδημίας Επιστημών.
Απεβίωσε στην Αγία Πετρούπολη στις 19 Μαρτίου 1895 και ετάφη στο Σμόλενσκ Ορθόδοξο Νεκροταφείο.
Ο Δεστώνης υπήρξε πρωτοπόρος ερευνητής της ελληνικής και βυζαντινής παράδοσης, συνδυάζοντας φιλολογική ανάλυση, ιστορική τεκμηρίωση και εθνογραφική προσέγγιση. Έγραψε και μετέφρασε πλήθος έργων στα ρωσικά, τα ελληνικά και τα λατινικά.
Κυριότερα έργα του περιλαμβάνουν:
-
«Περί της μεταφράσεως της Οδύσσειας από τον Β. Ζουκόφσκι» (1850)
-
«Σκίτσο της ζωής των Κλεφτών» (1855)
-
«Σκίτσα Κωνσταντινουπόλεως» (1857)
-
«Σκίτσα της αναγεννώμενης Ελλάδος» (1858)
-
«Η ιστορία των πολέμων των Ρωμαίων με τους Πέρσες, Βανδάλους και Γότθους» (μετάφραση του έργου του πατέρα του, 1862)
-
«Ο Κσανθής – Ελληνική Τραπεζούντια Μπαλάντα της Βυζαντινής Εποχής» (1881)
-
«Τοπογραφία του μεσαιωνικού Κωνσταντινουπόλεως» (1882)
-
«Έρευνες για τις ελληνικές επικές μπαλάντες του μεσαιωνικού κόσμου» (1883)
-
«Ιστορικο-τοπογραφικό δοκίμιο των χερσαίων τειχών της Κωνσταντινουπόλεως» (1887)
Ο Γαβριήλ Δεστώνης συνέβαλε καθοριστικά στη μελέτη των ελληνικών χειρογράφων του Αγίου Όρους, στην ερμηνεία της βυζαντινής επιγραφικής και στη γνωριμία του ρωσικού κοινού με τη νεότερη Ελλάδα. Το έργο του «Ο Κσανθής» αποτελεί μοναδικό μνημείο της ποντιακής και τραπεζούντιας λαϊκής παράδοσης του 19ου αιώνα.
Η συμβολή του στην ανάπτυξη των ελληνορωσικών πολιτιστικών σχέσεων και στη διάσωση της βυζαντινής κληρονομιάς τον καθιστά μια εμβληματική μορφή της λογιοσύνης του 19ου αιώνα, με έργο που εξακολουθεί να μελετάται έως σήμερα.
Ο Χρήστος Κωνσταντινίδης είναι δημοσιογράφος ποντιακής καταγωγής. Οι πρόγονοί του προέρχονται από το Κοιλάδι Τραπεζούντας, το Χαμσίκιοϊ Ματσούκας και τη Θεοδοσιούπολη (Ερζερούμ).
