Όμορφες λέξεις που χάθηκαν: η άμα, αρχαίο άμη = όργανο θερισμού, δρεπάνι, λέξη περιοχής Κερασούντας
Η φράση «η άμα και το αλών’ επέμ’ναν τον» είναι από εκείνες τις ποντιακές εικόνες που κουβαλούν ολόκληρο τον κόσμο της γεωργικής ζωής και της λαϊκής μεταφοράς. Κυριολεκτικά σημαίνει «του απόμειναν το δρεπάνι και το αλώνι» — δηλαδή, όλα τα υπόλοιπα τα πήρε το κακό, η θεομηνία, η ζημιά. Μένει ο άνθρωπος με το εργαλείο και το χωράφι του άδειο,· ό,τι είχε για να θερίσει, χάθηκε.
Η λέξη ἄμα, που στα ποντιακά δηλώνει το όργανο του θερισμού, έχει βαθιές ρίζες. Στα αρχαία ελληνικά συναντάται η συγγενής ἄμη, λέξη που σημαίνει σκαπάνη, πτύον, εργαλείο της γης· δηλαδή ό,τι ανοίγει, ανασκάπτει ή συλλέγει. Την αναφέρει ο Ιούλιος Πολυδεύκης στον κατάλογο των γεωργικών εργαλείων: «δρέπανον, δρεπάνη, δίκελλα, ἄμη, μακέλη, ἀξίνη…», και το Λεξικόν της Σούδας τη διατηρεί με την έννοια της «σκαπάνης». Δεν είναι λοιπόν τυχαίο που στον Πόντο η λέξη πέρασε στη σημασία του δρεπανιού, του βασικού οργάνου του θεριστή. Η σημασιακή μετατόπιση είναι φυσική: το ένα κόβει, το άλλο ανοίγει — και τα δύο φέρνουν τον καρπό στο φως.
Το ποντιακό ρητό λειτουργεί και συμβολικά. Όταν λες «η άμα και το αλών’ επέμ’ναν τον», εννοείς ότι όλα τα αγαθά του χάθηκαν, μα του έμεινε η εργασία· το χέρι του και το σύνεργό του. Μια διατύπωση παρόμοια με τα αρχαία αποφθέγματα για την αρετή του γεωργού που δεν απογυμνώνεται ποτέ από τον κόπο του. Ο Πόντιος χωρικός, ακόμα και ρημαγμένος, κρατά την άμα — το σύμβολο της επιμονής του.
Η φράση, αν τη δούμε μέσα στη γλωσσική της αλυσίδα, είναι μια μικρογραφία της ιστορίας της ελληνικής γης. Από την ἄμη των αρχαίων, στο δρεπάνι των βυζαντινών και στη άμα των Ποντίων, συνεχίζεται η ίδια σχέση ανθρώπου και γης, κόπου και επιβίωσης. Κι όπως λένε και στα χωριά της Γαράσαρης, άμα έχ’ς την άμαν σ’, κι αλών’ να χάθ’, πάλι θα θερίεις. Δηλαδή: όσο έχεις τα χέρια και το εργαλείο σου, τίποτα δεν τελειώνει.
Αυτή η φράση είναι, τελικά, ύμνος στην αντοχή. Ο κόσμος μπορεί να χαλάσει, οι σοδειές να χαθούν, αλλά αν σου μείνει το εργαλείο σου —η άμα— τότε έχεις ακόμα μέλλον να θερίσεις.
Το Pontosvoice.com (…τ’εμέτερον η λαλία) είναι μια ενημερωτική ιστοσελίδα που σκοπό έχει να ενημερώνει τον Ποντιακό κόσμο για όλα τα νέα που αφορούν τον Ποντιακό Ελληνισμό , δράσεις, εκδηλώσεις, ιστορικά ευρήματα, απόψεις. Είμαστε μια ανοιχτή ομάδα και είμαστε η φωνή όλων , μην διστάσετε να επικοινωνήσετε μαζί μας για ότι σας απασχολεί στο info@pontosvoice.com
