Από το θεό Απόλλωνα στον Γιάννη Αραματανίδη

Αποτελεί ιστορικό γεγονός, πως ο αυλός ως μουσικό όργανο ήρθε στην Ελλάδα από την Μικρά Ασία και τον Πόντο..

Ήταν ένα κατ’ εξοχήν διονυσιακό όργανο, που οι ρίζες του χάνονται στον 8ο Π.Χ. αιώνα.

Τόσο ο αυλός (φλογέρα) όσο και το αγγείο( γκάιντα) είναι, κατά τον Πίνδαρο, όργανα της σοφίας και της επινόησης της θεάς Αθηνάς, που τα δίδαξε στον Απόλλωνα.

Η θεά Αθηνά μάλιστα παίζοντας φλογέρα σ’ ένα μουσικό διαγωνισμό των δώδεκα θεών κινδύνεψε να χάσει από τον Απόλλωνα, που έπαιζε με την λύρα του και τραγουδούσε.

Τότε η Αθανά έσφαξε ένα κατσικάκι του Ολύμπου και δημιούργησε τον Άσκαυλο (αγγείο),για να μπορεί ταυτόχρονα να παίζει και να τραγουδάει.. Ο πρώτος αυλητής είναι ο μυθικός Μαρσίας, τον οποίο και νίκησε σε διαγωνισμό ο θεός Απόλλωνας…

Αυλοί υπήρχαν σε διάφορες μορφές όπως : Δικάλαμοι, (Δικάλαμος είναι ο αυλός του ποντιακού αγγείου ),οι Παροίνιοι, μικροί με οξύ ήχο( (παροίνιο αυλό έπαιζε ο Στοφόρος από την Κουνάκα της Ματσούκας.) Οι Σπονδαϊκοί αυλοί ήταν μεγάλοι και έπαιζαν ύμνους, διθυράμβους και χορωδιακά τραγούδια. Αυτοί οι αυλοί μοιάζουν με το ποντιακό χειλιαύρ’ (αυλό των χειλιών ) Με τους αυλούς παίζονταν ακόμα σκοποί (αυλήματα) δίνοντας το ρυθμό στους κωπηλάτες και στους στρατιώτες στον πόλεμο. Ένα από τα χαρακτηριστικότερα αυλήματα είναι το οθωμανικό Τσετσαϊρ ( βυζαντινό Μάρς) που πέρασε στους γάμους ως περιπατικός σκοπός )

Πολύ σημαντικό είναι, ότι στις περισσότερες αρχαίες παραστάσεις μαζί με τη λύρα παριστάνεται και ο αυλός.. Ο αυλός με την ποντιακή λύρα συνυπήρχαν στην Τραπεζούντα διαχρονικά ως παράλληλα ασυγκέραστα όργανα .

Στον Πόντο διασώθηκαν μέσα στους αιώνες όλες οι μορφές των αυλών και ιδιαίτερα ο μονοκάλαμος αυλός, που παίζονταν παλαιότερα σε διονυσιακές τελετές και τελευταία πέρασε στην βουκολική φυσιολατρική ζωή του Πόντου. Χαρακτηριστικό είναι το τραγούδι του αυλού:

Αν αποθάνω θάψτε ‘μεν ‘ς σ’ έναν ψηλόν ρασόπον,

ν’ ακούω τσοπάν σύριγμαν και γαβαλί λαλόπον…

Στην Ελλάδα τόσο ο αυλός όσο και το αγγείο ακούστηκαν κατά μόνας ή συναυλιακά μετά το 1990.

Στην ποντιακή μουσική παράδοση Το χειλιαύλ’-ι (φλογέρα) Το αγγείο (άσκαυλος) αλλά και ο ζουρνάς (οξύαυλος) χρησιμοποιήθηκαν ως λαϊκά όργανα σε όλα τα μέρη του πόντου. Δυστυχώς δεν υπάρχουν εμπεριστατωμένα στοιχεία, που να μας πληροφορούν τα ποσοστά ευχρηστίας των πνευστών οργάνων κατά τόπο..

Οι ορεινές περιοχές της Τραπεζούντας και της Αργυρούπολης χρησιμοποιούσαν όλα τα όργανα . Ιδιαίτερα τα χωριά της Τραπεζούντας διατήρησαν τόσο τη φλογέρα όσο και το ηχηρό αγγείο.

Στην Ελλάδα μετά το 1924 ήρθαν πολλοί αυλητές που συνήθως έπαιζαν αυλό και αγγείο ενώ λιγότεροι έπαιζαν ζουρνά..

Τόσο ο αυλός όσο και το αγγείο από το 1924 έως και το 1990 ήταν σχεδόν άγνωστα στην πλειοψηφία των προσφύγων εκτός από ορισμένα χωριά της Κοζάνης, που έπαιζαν σε κλειστούς οικογενειακούς κύκλους..

Ένας από τους καλύτερους πόντιους αυλητές ήταν ο Γιάννης Αραματανίδης (Αραματάντς), παιδί της πρώτης προσφυγικής γενιάς. Γεννήθηκε στα Κομνηνά (Ούτσανα Πτολεμαΐδας) από γονείς, που ήρθαν από ένα μικρό ορεινό χωριό, την Κούτουλα ,χτισμένο στη δεξιά όχθη του Χρυσοπόταμου ( ποτάμι της Παναγίας Σουμελά). Για να τιμήσουμε το φίλο Αραμαντάν επισκεφθήκαμε το 1987 το χωριό του πατέρα του, την Κούτουλα.

Ο Γιάννης από μικρός έδειξε μεγάλο ζήλο στα πνευστά και πολύ γρήγορα έμαθε να παίζει όλους τους σκοπούς και τους χορούς από τους παλαιότερους αγγειοπαίχτες αλλά και τους λυράρηδες των Κομνηνών. Ο Αραμαντάντς ήταν τόσο καλός, που με τα μαγικά του δάχτυλα μπορούσε να παίξει όλους τους ποντιακούς σκοπούς με το αγγείο.

Το 1975 η Εύξεινος Λέσχη Πτολεμαΐδας ένιωσε την ανάγκη να προβάλει το ποντιακό αγγείο, που το αρχαίο του όνομα ήταν άσκαυλος. Επιβάλλονταν το όργανο της σοφίας να παρουσιαστεί και να προβληθεί στο πανελλήνιο κοινό. Για το λόγο αυτό στο φεστιβάλ της Παναγίας Σουμελά, τον δεκαπενταύγουστο του 1975 αποφασίσαμε να χορέψουμε τον Πυρρίχιο χορό Σέρρα όχι με τη λύρα αλλά με το αγγείο του Αραματάν. Η Σέρρα θα χορεύονταν για πρώτη φορά σε κύκλο με όργανο το αγγείο και το νταούλι, όπως γίνονταν στην πλατεία Μεϊντάν της Τραπεζούντας.

Οι διοργανωτές εξεπλάγησαν. Ο κυκλικός πυρρίχιος για πρώτη φορά χορεύονταν στο φεστιβάλ. Ο Αραμαντάνς, ως άλλος Μαρσίας, χόρευε παίζοντας με το αγγείο του γύρω από τους χοροντσήδες δίνοντάς τους έναν θεϊκό ρυθμό…

Το 1989 η Εύξεινος Λέσχη Πτολεμαΐδας παρουσίασε το αγγείο και το χειλιάυρ’ του Αραμαντάν στην κινηματογραφική παραγωγή << Οι χοροί του Πόντου -Επιστροφή στις ρίζες>> στην ταινία συνεργάστηκε με τον Σιμούλ και τον Στοφόρο.

Τον επόμενο χρόνο, το 1990, ο Γιώργος Αμαραντίδης συνεργάστηκε με τον Αραμαντάν και ακούστηκε το ποντιακό αγγείο και η φλογέρα σε όλο το πανελλήνιο στο διπλό δίσκο της Vasipap <<Και πάλι παράδοση>> Τόσο η Εύξεινος Λέσχη όσο και ο Αμαραντίδης αποτέλεσαν τους κύριους λόγους, που η κατηγορία των πνευστών ποντιακών οργάνων άρχισαν να ακούγονται στα ποντιακά γλέντια και τα πανηγύρια..

Σήμερα με το θάνατο του Γιάννη Αραματανίδη, έναν πολυτάλαντο και χαρισματικό αυλητή, κλείνει ο κύκλος των ενδόμυχων ακουσμάτων της πνευστής μας ηχοσύνης. Χάθηκε ο μαγικός αυλός του Πάνα και του Διόνυσου.. Η μουσική του βουνού και της στάνης κόπασε, η μοιρολογίστρα φλογέρα σίγασε στον πόνο του χαμού του και το αγγείο του έγινε κτημοσύνη ανάτασης στο χοροστάσι της νιότης … Ο Γιάννες τη Αραμαντάν ήταν της κάμασης ο γιός. Το καλοκαίρι καπνοπαραγωγός το χειμώνα κουρέας του χωριού , υπήρξε απλός άνθρωπο του λαού, του μόχθου και της προσφοράς .

Στη σχόλη έπαιρνε τους μαγικούς του αυλούς και έτρεχε στα γιορτάσια, σαν απολλώνιος θεός, να ξεσηκώσει ακόμη και ανήμπορους στο χορό.. Ο Αραματάντς , αν ζούσε σε άλλη χώρα, θα δίδασκε τον άσκαυλο του Ομήρου στις μουσικές έδρες, γιατί ήταν παιδί της Αθηνάς, των αγγέλων και της Μούσας… Έπαιζε με τα μύχια αισθήματα της ψυχής . Αυτό τον καθιστούσε μοναδικό και ανυπέρβλητο.

Με αφορμή την πρόσφατη απώλειά του ένιωσα την ανάγκη να αναφερθώ με λίγα λόγια στην προϊστορία του οργάνου και στη συμβολή κάποιων ανθρώπων, ώστε η ποντιακή μουσική παράδοση να εκφραστεί συνολικά και από τα πέντε παραδοσιακά όργανα της πατρίδας , όσο και από το έκτο, το ιστορικό ποντιακό όργανο την Θαμπούρα ( ταμπουράς), που αναφέρεται στο ακριτικό ποντιακό τραγούδι << Τη Γιάννε ο γάμον >> και ευτυχώς τα τελευταία χρόνια συνοδεύει εύστοχα τη λύρα.

Σήμερα θα λέγαμε για τον αείμνηστο φίλο Αραματάν ότι δεν πέθανε, αλλά ζει στις ψυχές όλων μας , των πολλών μαθητών του, που έπιασαν το νήμα της μούσας του για να το διαιωνίσουν στους μουσικούς διθυράμβους. Πιστεύω ακόμα, πως οι μεγάλοι λαϊκοί μουσικοί, αυτοί που διέσωσαν τα ακούσματα των παλαιοτέρων γενεών δεν πεθαίνουν ποτέ, γιατί αποτελούν αδιάσειστο κρίκο στην αλυσίδα της παράδοσης.. Η μεγαλύτερη επιβεβαίωση αυτού του ισχυρισμού είναι ο γιος του Γιάννη, ο Χρήστος, ο οποίος συνεχίζει με το ίδιο πάθος τη μουσική παρακαταθήκη του πατέρα του…

Στον πόντιο αυλητή από τα Κομνηνά ,το φίλο Γιάννη, αφιερώνω έναν αποχαιρετισμό από ψυχής…

Ανάσπαλτον κι’ αναθύμετον η διαβασέα σ’….

Ναϊλί εσέν Αραμαντάν, εσέν και τα τσιμπόνια σ’

εσύ ‘ς σον χάρον έμεβες ατόναν θ’ εκομπώνες..

Ατός, του σκύλ ο χάροντας, τραγωδίας ‘κ’ εξέρει

ας ση καβάλι την καϊτέν ατός χαπέρ ‘κι παίρει ..

Τη γαβαλί σ’ το παίξιμον, τη δαχτυλί σ’ ο χτύπον

με τα μαείας έπαιζαν <<φιλίτικον μικρίκον..!!>>

τη Ματσούκας το χειλιαύρ’, τη Ούτσανας τ’ ιχνάρι

τουλούμια άλλο μη παίζετεν, τσακώθεν το καβάλι..

Αρχάγγελον εζέλεψεν τη τουλουμί σ’ τα κάλια,

διατάχτεν κ’ εν επέρε ‘σε ‘ς ση παραδείσ’ τα στάλια….

Έπαρ τ’ αγγείον με τ’ εσέν’ απάν ‘ς ση παραδείσ’-ι

τα Ούτσανα αοίκωσαν ‘ς σον Άδ’ εποίκαν χτίσιν..

Και το καβάλ’ μη ανασπάλ’τς ‘ς σ’ αιώνιον τη ζήσην

μακρύν καϊτέν θα τραγωδούν αγγέλ’ τη παραδείσ’-ι…!

Λόρρα κάθουν οι αγγέλ’ μάτ’σον α’τς γαβαλόπον

να παργορεύνε τ’ εμετέρτς ‘ς σον άχραντον τον τόπον…!

Το τουλουμόπο σ’ μαξιλάρ’ ‘ς σο κιφαλόπο σ’ στρώσον,

τον Άδ’ ,τον βαθυπνύαστον, σύναυγα όλεν σκώσον…

Χρυσόν χειλιάυρ’ να δίν’ εσεν, χρυσάγγελος να είσαι

‘ς σο μεσοχάμ’ τη παραδείσ’ με τοι αγγέλτ’ς να κείσαι…!