Στην καρδιά της ποντιακής παράδοσης, εκεί όπου η ιστορία δεν καταγράφεται μόνο σε βιβλία αλλά και μέσα στις καθημερινές συνήθειες, το τηγάνι και η γλώσσα, η εκπομπή «Ρωμαίικα» με τη Γιώτα Ιωακειμίδου ξεδιπλώνει το κουβάρι της μνήμης. Οι λέξεις του Πόντου, όπως επισημαίνεται, έχουν μνήμη αιώνων. Δεν κρύβονται μόνο σε μεγάλα ιστορικά γεγονότα, αλλά και στις λεπτομέρειες της καθημερινότητας: στο φαγητό, στα εργαλεία του σπιτιού, στις εκφράσεις του προσώπου και στα συναισθήματα της ψυχής.
Η Γαστρονομία ως Γλωσσικό Αποτύπωμα: Φούστορον και Φουτσάν
Η περιήγηση ξεκινά από την ποντιακή κουζίνα, η οποία δεν ήταν ποτέ μια απλή ανάγκη επιβίωσης, αλλά μια μορφή τέχνης και παράδοσης. Μια κεντρική λέξη που αναλύεται είναι το «φούστορον». Ενώ σήμερα θα την ταυτίζαμε με την ομελέτα, στον Πόντο το φούστορον ήταν ένα φαγητό με κύρος και σημασία. Πίσω από αυτή την απλή παρασκευή κρύβεται μια ιστορία 3.000 ετών. Η ετυμολογία της λέξης μας οδηγεί στην αρχαία «φιστή», ένα μείγμα από αυγά, κρασί και άλφιτα (κριθαρέλευρο). Η εξέλιξη από τη «φιστή» στο «φούστορον» αποδεικνύει τη συνέχεια της αρχαιοελληνικής συνταγής μέσα στους αιώνες, παραμένοντας αναλλοίωτη στη γεύση και στην ονομασία.
Συνεχίζοντας στον τομέα της διατροφής και της γεωργίας, συναντάμε τη λέξη «φουτσάν» ή «φουτσάνιν», που σήμερα δηλώνει το πίτουρο. Παρά την ταπεινή της σημασία ως το «άχρηστο» μέρος του σιταριού, η προέλευσή της είναι η αρχαία «πτισάνη». Η λέξη προέρχεται από το ρήμα «πτήσσω» (κοπανίζω, αποφλοιώνω) και στην αρχαιότητα δήλωνε ένα θρεπτικό και θεραπευτικό αφέψημα. Στην ποντιακή γλώσσα, η λέξη μεταμορφώθηκε φωνητικά (το «πτ» έγινε «φ» και το «σ» έγινε «τσ»), διατηρώντας όμως τη σύνδεση με τη διαδικασία της επεξεργασίας των δημητριακών. Από εδώ προκύπτουν και παραστατικές εκφράσεις, όπως το «φουτσανίζει», όταν το χιόνι πέφτει ψιλό σαν πίτουρο, ή ο «φουτσανόστομος», ο άνθρωπος που λέει ανουσίες.
Το Χέρι («Şέρ») ως Μέτρο Ήθους και Κοινωνικής Δράσης
Περνώντας από τα αντικείμενα στον ίδιο τον άνθρωπο, η εκπομπή εστιάζει στη λέξη «Şέρ» (χέρι). Στην ποντιακή κοσμοαντίληψη, το χέρι δεν είναι απλώς ένα μέλος του σώματος, αλλά ένα σύμβολο ικανότητας, εξουσίας και ηθικής. Η γλώσσα δημιουργεί μια τεράστια οικογένεια παραγώγων που περιγράφουν την αγροτική και κοινωνική ζωή: από το «χερομύλιν» (ο χειρόμυλος) και το «χερονοίφω» (πλένω τα χέρια κάποιου), μέχρι το «χερομορφεύω» (το άρμεγμα της αγελάδας).
Το εντυπωσιακό είναι πώς το χέρι γίνεται μέτρο χαρακτήρα. Ο «ξερόŞερος» είναι ο τσιγκούνης, ενώ ο «Şεροδότης» είναι ο γενναιόδωρος. Φράσεις όπως «το Şέρ’ν κοντόν» για τον φτωχό ή «το Şέρ’ν μακρίν» για τον κλέφτη, δείχνουν ότι στον Πόντο οι άνθρωποι κρίνονταν από τις πράξεις τους και όχι από τα λόγια τους. Η λαϊκή σοφία συνοψίζεται στη φράση: «Ο νους αποφασίζει, αλλά το χέρι αποκαλύπτει».
Τα Ταπεινά «Υπουρκά» και η Σχέση τους με την Αρχαιότητα
Μια άλλη ενδιαφέρουσα γλωσσική στάση γίνεται στα «υπουρκά», τα οικιακά σκεύη και εργαλεία. Η λέξη προέρχεται από το αρχαίο ρήμα «υπουργέω», που σημαίνει υπηρετώ και βοηθώ. Εδώ προκύπτει μια ειρωνική αλλά και βαθιά αλήθεια: η λέξη «υπουργός» έχει την ίδια ρίζα με την κουτάλα και το ταψί της ποντιακής γιαγιάς. Τα «υπουρκά» είναι εκείνα που υπηρετούν το σπίτι. Μέσα από το ποντιακό δίστιχο για τη «ζυμαροξύστρα» που καμαρώνει ανάμεσα στα άλλα εργαλεία, η διάλεκτος καυτηριάζει την κενή έπαρση, υπενθυμίζοντας ότι η πραγματική αξία βρίσκεται στην προσφορά και όχι στην επίδειξη.
Λάλος και Παλαλός: Η Λεπτή Γραμμή της Λογικής
Η Γιώτα Ιωακειμίδου αναλύει επίσης δύο λέξεις που συχνά συγχέονται λόγω ηχητικής ομοιότητας: τον «λάλο» και τον «παλαλό». Ο «λάλος» είναι αρχαιοελληνική λέξη για τον φλύαρο, τον άνθρωπο που μιλά ακατάσχετα χωρίς νόημα, όπως τα βρέφη. Στην ποντιακή, η λέξη κατέληξε να σημαίνει τον ανόητο λόγω της υπερβολικής ομιλίας. Αντίθετα, ο «παλαλός» έχει διαφορετική ετυμολογία. Προέρχεται από το «απολωλώς» (από το ρήμα απόλλυμι – χάνομαι), δηλώνοντας αυτόν που έχει χάσει τη λογική του, τον «χαμένο». Αν και οι δύο λέξεις περιγράφουν την έλλειψη σύνεσης, η καθεμία κουβαλά τη δική της ιστορική διαδρομή, αποδεικνύοντας ότι η ποντιακή διάλεκτος είναι ένα ζωντανό εργαστήρι που ενώνει διαφορετικές έννοιες κάτω από κοινές ανάγκες έκφρασης.
Το Εσωτερικό Φως του «Γανάω» και το Σκοτάδι του «Καραμουτώνω»
Η γλώσσα του Πόντου δεν περιγράφει μόνο τον εξωτερικό κόσμο, αλλά και τον ψυχικό. Το ρήμα «γανάω», που σημαίνει λάμπω, συνδέεται με το αρχαίο «γάνυμαι» (χαίρομαι). Για τον Πόντιο, η χαρά είναι φως που ακτινοβολεί προς τα έξω. Αυτή η σύνδεση φαίνεται και στα «γανώνα», τα γαμήλια δώρα που προκαλούν λάμψη και ευτυχία.
Στον αντίποδα βρίσκεται το «καραμουτώνω», μια λέξη που παντρεύει την τουρκική λέξη «καρά» (μαύρο) με την ελληνική «μύτη». Όταν ο άνθρωπος «καραμουτώνει», το πρόσωπό του σκοτεινιάζει, η έκφραση «πέφτει» και η διάθεση συννεφιάζει. Είναι μια λέξη βαθιά οπτική και θεατρική, που δείχνει πώς η ποντιακή διάλεκτος αφομοίωσε ξένα στοιχεία για να πλάσει νέες, δυναμικές εικόνες για τα ανθρώπινα συναισθήματα.
Κορκότα και Εχτέθα: Επιβίωση και Προσωπικό Βάρος
Το ρεπορτάζ ολοκληρώνεται με δύο λέξεις-σταθμούς. Τα «κορκότα» (χοντροαλεσμένο σιτάρι) υπήρξαν η βάση της ποντιακής διατροφής πριν την έλευση του καλαμποκιού, συμβολίζοντας την επιβίωση μέσα από τις αιώνες. Τέλος, το ρήμα «εχτέθα» (απέκτησα), από το αρχαίο «κτάομαι», αποκαλύπτει μια σκληρή υπαρξιακή αλήθεια. Στην ποντιακή, το «αποκτώ» δεν είναι ποτέ μια ουδέτερη πράξη. Ό,τι αποκτά ο άνθρωπος, είτε είναι «γεράκια» (δύναμη) είτε είναι «πελέ» (βάσανο), το κουβαλάει πάνω του. Η λέξη «εχτέθα» σημαίνει ότι κάτι έγινε δικό σου, αλλά ταυτόχρονα σε φορτώθηκε.
Η εκπομπή «Ρωμαίικα» καταφέρνει να αποδείξει ότι οι λέξεις της ποντιακής διαάλκτου δεν είναι απολιθώματα του παρελθόντος, αλλά ζωντανοί οργανισμοί. Από το φαγητό μέχρι τον χαρακτήρα και από τα εργαλεία μέχρι την ψυχή, η διάλεκτος αυτή δεν περιγράφει απλώς τη ζωή· την εξηγεί με εικόνες, βάρος και συναίσθημα. Μέσα σε κάθε λέξη χωράει ένας ολόκληρος άνθρωπος, και όσο αυτές οι λέξεις προφέρονται, ο πολιτισμός του Πόντου παραμένει παρών, θυμάται και ζει.
Δείτε την εκπομπή:
Το Pontosvoice.com (…τ’εμέτερον η λαλία) είναι μια ενημερωτική ιστοσελίδα που σκοπό έχει να ενημερώνει τον Ποντιακό κόσμο για όλα τα νέα που αφορούν τον Ποντιακό Ελληνισμό , δράσεις, εκδηλώσεις, ιστορικά ευρήματα, απόψεις. Είμαστε μια ανοιχτή ομάδα και είμαστε η φωνή όλων , μην διστάσετε να επικοινωνήσετε μαζί μας για ότι σας απασχολεί στο info@pontosvoice.com
