Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου: Ένας αιώνας ατιμωρησίας για ακόμη ένα τουρκικό έγκλημα κατά της ανθρωπότητας

Γράφει ο Νίκος Μιχαηλίδης*, MEMRI

Ήταν μια υπολογισμένη εκστρατεία κρατικά οργανωμένης εθνοκάθαρσης, που εκτελέστηκε από τους Νεότουρκους και ολοκληρώθηκε από τις εθνικιστικές δυνάμεις του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ. Η άφιξή του στο λιμάνι της Αμισού (Σαμψούντας) στις 19 Μαΐου 1919 εγκαινίασε την τελική και πιο αιματηρή φάση της Γενοκτονίας.

Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, η αναγνώριση αυτής της ιστορικής αλήθειας δεν αποτελεί απλώς ηθικό και ιστορικό καθήκον. Είναι στρατηγική αναγκαιότητα, προκειμένου να αντιμετωπιστεί ο σύγχρονος τουρκικός αναθεωρητισμός και να αποκατασταθεί η σταθερότητα σε μια ασταθή περιοχή.

Η εργαλειοποίηση της τζιχάντ και το κεμαλικό κράτος

Το ιστορικό αρχείο αντικρούει τη δυτική αφήγηση που παρουσιάζει τον Μουσταφά Κεμάλ ως έναν καθαρά κοσμικό εκσυγχρονιστή ευρωπαϊκού τύπου. Ο Μουσταφά Κεμάλ εδραίωσε επιτυχώς την εξουσία του κινητοποιώντας μουσουλμανικές μάζες εναντίον των αυτόχθονων χριστιανικών μειονοτήτων, χρησιμοποιώντας ρητά τη ρητορική του Ιερού Πολέμου.

Παρουσιάζοντας τον εκτοπισμό και τη σφαγή των Ελλήνων του Πόντου ως θρησκευτικό και εθνικό καθήκον, ο Μουσταφά Κεμάλ συνέδεσε την οικοδόμηση του κράτους με τον θρησκευτικό αποκλεισμό. Αυτή η εργαλειοποίηση της ταυτότητας πέτυχε τον στόχο της μέσω ταγμάτων καταναγκαστικής εργασίας, πορειών θανάτου και μαζικών σφαγών.

Ένας αιώνας αμέλειας, άρνησης και η άνοδος του αναθεωρητισμού

Η αποτυχία της διεθνούς κοινότητας επί έναν αιώνα να λογοδοτήσει η Τουρκία για αυτά τα εγκλήματα ενίσχυσε άμεσα την επιθετική και αντιδυτική πολιτική κουλτούρα που κυριαρχεί σήμερα στην Άγκυρα.

Όταν επιτρέπεται σε κράτη να θάβουν τα ιστορικά τους εγκλήματα, εσωτερικεύουν το μήνυμα ότι το διεθνές δίκαιο είναι ευέλικτο και ότι ο εξαναγκασμός αποδίδει.

Αυτή η θεσμοποιημένη ατιμωρησία διαμορφώνει βαθιά την τουρκική πολιτική κουλτούρα, καλλιεργώντας ένα διάχυτο αίσθημα ηθικής και εθνικιστικής ανωτερότητας σε μεγάλα τμήματα της κοινωνίας, αλλά και στις πολιτικές και γραφειοκρατικές ελίτ.

Μια κυρίαρχη ιστορική αφήγηση παρουσιάζει την κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ως μια άδικη τραγωδία που οργανώθηκε από την «ιμπεριαλιστική Δύση».

Αυτή η διαστρεβλωμένη αντίληψη της ιστορίας νομιμοποιεί τη σύγχρονη περιφερειακή επιθετικότητα της Άγκυρας και καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τις επιλογές εξωτερικής πολιτικής και τον στρατηγικό της προσανατολισμό.

Η σύγχρονη τουρκική εξωτερική πολιτική αντανακλά αυτή την ιστορική αποθράσυνση. Οι άμεσοι ιδεολογικοί απόγονοι αυτού του ανεξέταστου παρελθόντος φαίνονται:

• Στο δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας», το οποίο διεκδικεί παράνομα τεράστιες θαλάσσιες εκτάσεις στο Αιγαίο.
• Στη συνεχιζόμενη παράνομη στρατιωτική κατοχή άνω του ενός τρίτου της Κυπριακής Δημοκρατίας από το 1974.
• Στις διαρκείς απειλές και παραβιάσεις του εναέριου χώρου κατά της Ελλάδας.
• Στη φιλοξενία εξτρεμιστικών μη κρατικών δρώντων που αποσταθεροποιούν τη Μέση Ανατολή.

Η σύγχρονη πορεία της Τουρκίας, που χαρακτηρίζεται από περιφρόνηση προς τις διεθνείς συνθήκες, το δίκαιο της θάλασσας και τις δυτικές συμμαχίες, απορρέει από έναν ιδρυτικό εθνικό μύθο που ποτέ δεν αναγκάστηκε να αντιμετωπίσει τις βίαιες καταβολές του κράτους.

Το αμερικανικό εθνικό συμφέρον: Σταθερότητα μέσω λογοδοσίας

Η προώθηση της διεθνούς αναγνώρισης της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου εξυπηρετεί τα συμφέροντα εθνικής ασφάλειας των Ηνωμένων Πολιτειών. Δεν μπορεί να οικοδομηθεί αξιόπιστη συμμαχία με ένα κράτος που χρησιμοποιεί την αναθεωρητική ιστορία για να δικαιολογεί περιφερειακή ηγεμονία.

Η επίσημη αναγνώριση από τις ΗΠΑ θα εξυπηρετούσε πολλούς στρατηγικούς στόχους:

• Αποτροπή επιθετικότητας: Θα έστελνε μήνυμα στην Άγκυρα ότι η παραβίαση κυριαρχίας και διεθνούς δικαίου δεν θα αγνοείται πλέον χάριν γεωπολιτικής σκοπιμότητας.
• Προστασία βασικών συμμάχων: Θα ενίσχυε τη δέσμευση της Ουάσινγκτον για την ασφάλεια της Ελλάδας και της Κύπρου.
• Αντιμετώπιση του εξτρεμισμού: Θα αμφισβητούσε τον κρατικά υποστηριζόμενο ριζοσπαστικό εθνικισμό που η Τουρκία εξάγει στη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική.

Καταλύτης για τον εκδημοκρατισμό της Τουρκίας

Ο πραγματικός εκδημοκρατισμός και εκσυγχρονισμός δεν μπορούν να υπάρξουν σε ένα κράτος που έχει οικοδομηθεί πάνω στην εξαναγκασμένη αμνησία και τη δοξοποίηση της εθνοκάθαρσης. Η αμερικανική αναγνώριση θα αποτελούσε κρίσιμο εξωτερικό καταλύτη για την τουρκική πολιτική ελίτ. Θα εξανάγκαζε σε μια ουσιαστική επανεξέταση του παρελθόντος, ενισχύοντας τις δημοκρατικές φωνές, τους υπερασπιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τα μετριοπαθή στοιχεία που επιθυμούν μια χώρα ευθυγραμμισμένη με τους διεθνείς κανόνες. Η Τουρκία μπορεί να μετατραπεί σε σταθερό, προβλέψιμο και νομοταγή δυτικό εταίρο μόνο εάν αντιμετωπίσει την ιστορία της, όπως έκανε η μεταπολεμική Γερμανία.

Έκκληση για δικαιοσύνη και μνήμη

Η έκκληση για αναγνώριση αφορά επίσης το εσωτερικό των Ηνωμένων Πολιτειών. Χιλιάδες απόγονοι Ποντίων αποτελούν υπερήφανους Αμερικανούς πολίτες. Για γενιές ολόκληρες, αυτές οι κοινότητες διατήρησαν τις μαρτυρίες των επιζώντων και ζητούν από την Ουάσινγκτον να αναγνωρίσει τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν κατά των προγόνων τους. Το αίτημά τους δεν πηγάζει από επιθυμία εκδίκησης, αλλά από αφοσίωση στη δικαιοσύνη, την ιστορική αλήθεια και την αποτροπή μελλοντικών θηριωδιών.

Η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών οφείλει να προχωρήσει άμεσα σε αποφασιστικές ενέργειες:

• Να αναγνωρίσει επίσημα την εκστρατεία κατά των Ελλήνων του Πόντου ως γενοκτονία, ευθυγραμμιζόμενη με το ψήφισμα του 2007 της Διεθνούς Ένωσης Μελετητών Γενοκτονιών.
• Να καθιερώσει τη 19η Μαΐου ως επίσημη Εθνική Ημέρα Μνήμης για τα θύματα της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου.
• Να διευρύνει αυτή την τιμητική μνήμη ώστε να περιλαμβάνει όλα τα θύματα των κεμαλικών διώξεων και των βίαιων εκστρατειών ομογενοποίησης, συμπεριλαμβανομένων των Αρμενίων, των Ασσυρίων, αλλά και των Κούρδων, Αλεβιτών και μετριοπαθών μουσουλμάνων αντιφρονούντων.

Συμπέρασμα

Η ειρηνική συνύπαρξη στην Ανατολική Μεσόγειο δεν μπορεί να οικοδομηθεί πάνω στην άρνηση της ιστορίας. Η παραμέληση της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου υπονόμευσε την περιφερειακή ασφάλεια στην Ανατολική Μεσόγειο και επέτρεψε έναν αιώνα τουρκικού αναθεωρητισμού. Αναγνωρίζοντας επίσημα αυτό το έγκλημα κατά της ανθρωπότητας, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα τιμήσουν τη μνήμη των θυμάτων, θα στηρίξουν τη διασπορά τους και θα υπερασπιστούν τα ζωτικά γεωπολιτικά τους συμφέροντα. Πάνω απ’ όλα, θα στείλουν μήνυμα στην Άγκυρα ότι ο δρόμος προς ένα ασφαλές μέλλον περνά μέσα από μια ειλικρινή αναμέτρηση με το παρελθόν.

*Ο Νίκος Μιχαηλίδης είναι διδάκτωρ κοινωνικοπολιτισμικής ανθρωπολογίας του Princeton και πολιτικός αναλυτής της Ανατολικής Μεσογείου με εξειδίκευση στην Τουρκία.