Στην Παναγία Σουμελά, στην Καστανιά Ημαθίας, θα πραγματοποιηθούν το Σαββατοκύριακο 6 και 7 Σεπτεμβρίου οι εκδηλώσεις μνήμης για τα θύματα του ολοκαυτώματος της ηρωικής Σάντας του Πόντου, που καταστράφηκε ολοσχερώς από τον τουρκικό στρατό και τους τσέτες τον Σεπτέμβριο του 1921.
Οι εκδηλώσεις θα κορυφωθούν την Κυριακή 7 Σεπτεμβρίου με το ετήσιο μνημόσυνο στον Ιερό Ναό της Παναγίας Σουμελά, ενώ θα ακολουθήσει επιμνημόσυνη δέηση στο Μνημείο των Σανταίων. Στη συνέχεια θα υπάρξει προσφώνηση από τη Βικτωρία Σαββίδου, πρόεδρο του Συλλόγου Σανταίων Θεσσαλονίκης, καθώς και ομιλία από την κοινωνιολόγο και πρώην βουλευτή Βούλα Τεκτονίδου. Το πρόγραμμα θα ολοκληρωθεί με την κατάθεση στεφάνων και την ανάκρουση του Εθνικού Ύμνου.
Οι εκδηλώσεις ξεκινούν το Σάββατο 6 Σεπτεμβρίου, με τρισάγιο και κατάθεση στεφάνων στο Μνημείο Αγωνιστών και Μαρτύρων του Πόντου. Θα ακολουθήσει ομιλία αφιερωμένη στις προσωπικότητες του Ιωάννη Αγγελίδη, της Αθηνάς Ντουμανοπούλου και του Παύλου Χειμωνίδη, ενώ η πρώτη μέρα θα κλείσει με το παραδοσιακό ποντιακό παρακάθ’ και τη συμμετοχή Πόντιων καλλιτεχνών.
Το διήμερο μνήμης και τιμής υπενθυμίζει την ιστορική θυσία της Σάντας και αποτελεί σταθερό σημείο αναφοράς για τον ποντιακό ελληνισμό, που διατηρεί ζωντανή τη μνήμη των μαρτύρων του Πόντου.
Η Εποποιία της Σάντας: Το «Σούλι του Πόντου»
Η Σάντα, ορεινή περιοχή του Πόντου, έχει χαραχτεί στην ιστορία ως το «Σούλι του Πόντου», ένας τόπος καταφυγής για τους διωκόμενους χριστιανούς – Έλληνες, Αρμένιους, Σλάβους – που αναζητούσαν ελπίδα και σωτηρία από τις τουρκικές διώξεις. Σε αυτόν τον κακοτράχαλο τόπο γεννήθηκαν άνθρωποι με αδάμαστο πνεύμα, που πλήρωσαν βαρύ τίμημα για την ελληνική τους ταυτότητα: αίμα, θυσίες και προσφυγιά. Όπως το Σούλι, έτσι και η Σάντα παρέμεινε απόρθητη από τους Τούρκους για αιώνες, μέχρι την τραγική της πτώση το 1921, που σήμανε την καταστροφή της και την έναρξη της οδυνηρής εξορίας για τους κατοίκους της.
Ένας Τόπος Αντίστασης και Θυσίας
Η Σάντα, με τα επτά χωριά της στις Ποντικές Άλπεις, υπήρξε σύμβολο αντίστασης. Οι Σανταίοι, άντρες και γυναίκες, δεν δίστασαν να υπερασπιστούν την πατρίδα τους με κάθε κόστος. Η ιστορία τους είναι γεμάτη από ηρωικές πράξεις, αλλά και από φρικαλεότητες που προκαλούν αποτροπιασμό: σφαγές, κακουχίες και θυσίες που φτάνουν στα όρια του ανθρωπίνου δράματος. Όπως αφηγείται η Βικτωρία Σαββίδου, πρόεδρος του Συλλόγου Σανταίων Θεσσαλονίκης «Η Επτάκωμος Σάντα», οι γυναίκες της Σάντας έφτασαν στο σημείο να θυσιάσουν ακόμα και τα βρέφη τους για να μην πέσουν στα χέρια των Τούρκων ή για να τρομοκρατήσουν τον εχθρό, αποδεικνύοντας την απόλυτη αποφασιστικότητά τους.
Η Πτώση της Σάντας και η Εξορία
Στις 11 Ιουνίου 1921, η Σάντα υπέκυψε στους Κεμαλιστές μετά από σκληρούς αγώνες. Η μέρα αυτή, γνωστή ως αποφράδα, σήμανε την καταστροφή των χωριών της και την αρχή μιας σκληρής εξορίας για τα γυναικόπαιδα. Οι Τούρκοι, με διαταγή του μεράρχου Μιραλάη Σουπιή, απαίτησαν την κατάταξη όλων των Σανταίων ανδρών στο στρατό, κάτι που οι κάτοικοι αρνήθηκαν, γνωρίζοντας ότι η αποχώρηση των ανδρών θα άφηνε τα χωριά εκτεθειμένα σε λεηλασίες.
Στις 6 Σεπτεμβρίου 1921, ένα μεγάλο τουρκικό στρατιωτικό σώμα, με 3.000 τακτικούς στρατιώτες, 60 ιππείς, 300 άτακτους τσέτες, τρία ορεινά πυροβόλα και 13 μυδράλια, κατέλαβε τρία χωριά: Ισχανάντων, Πινατάντων και Τερζάντων. Οι άντρες φυλακίστηκαν στην εκκλησία της Αγίας Κυριακής, ενώ τα γυναικόπαιδα μεταφέρθηκαν στο σχολείο του Πιστοφάντων. Παράλληλα, 300-400 γυναικόπαιδα ταμπουρώθηκαν σε μια σπηλιά, αποφασισμένα να πολεμήσουν μέχρι τέλους.
Στις 11 Σεπτεμβρίου, οι Τούρκοι κατέστρεψαν τα υπόλοιπα χωριά, αφήνοντας «ούτε πέτρα πάνω στην πέτρα», όπως περιγράφει η Σαββίδου. Υπό καταρρακτώδη βροχή, ο καπετάν Δαμιανός Τσιριπίδης οδήγησε μια ομάδα Σανταίων στην Τραπεζούντα, σώζοντας τους. Όσοι παρέμειναν στη σπηλιά, υπό την ηγεσία του καπετάν Ευκλείδη, πήραν την τραγική απόφαση να θυσιάσουν επτά βρέφη, είτε για να τρομοκρατήσουν τους Τούρκους είτε για να τα προστατεύσουν από τη σύλληψη. Η μάχη έληξε με ήττα, και οι επιζώντες άντρες συνέχισαν το αντάρτικο στα βουνά μέχρι το 1924.
Οι Πορείες Θανάτου και η Εξορία
Οι γυναίκες και τα παιδιά οδηγήθηκαν σε εξαντλητικές πορείες θανάτου προς το Ερζερούμ και το Χουνούζ, αντιμετωπίζοντας απερίγραπτες κακουχίες. «Καταραμένο Χουνούζ», θυμόταν η γιαγιά της Σαββίδου, περιγράφοντας τις απάνθρωπες συνθήκες. Οι Τούρκοι δεν επέτρεπαν στους εξόριστους να διανυκτερεύσουν κοντά σε χωριά, αποκόβοντάς τους από κάθε βοήθεια. Μια ετοιμόγεννη γυναίκα γέννησε στο χιόνι, αλλά το παιδί της ήταν νεκρό, και οι Τούρκοι δεν επέτρεψαν την ταφή του. Οι επιζώντες έφτασαν στην Κωνσταντινούπολη και, τελικά, στην Ελλάδα το 1922-1923, φέρνοντας μαζί τους τον πόνο του ξεριζωμού.
Η Σχέση με την Παναγία Σουμελά
Η Σάντα διατηρούσε μια ιδιαίτερη σχέση με τη Μονή της Παναγίας Σουμελά, καθώς οι Σανταίοι ήταν οι μόνοι που κυκλοφορούσαν οπλισμένοι στο μοναστήρι. Μετά τον ξεριζωμό, η σχέση αυτή συνεχίστηκε στην Ελλάδα. Οι Σανταίοι της Καστανιάς στο Βέρμιο παραχώρησαν 500 στρέμματα για την ανέγερση της νέας Μονής Παναγίας Σουμελά στην Ημαθία. Το 1956, δημιουργήθηκε εκεί ο ξενώνας «Τη Σαντάς τ’ οσπίτ’», ο πρώτος του μοναστηριού, σφραγίζοντας τη βαθιά σύνδεση των Σανταίων με την πίστη και την παράδοσή τους.
Ένα Αφιέρωμα στη Μνήμη
Η ιστορία της Σάντας δεν είναι μόνο μια αφήγηση ηρωισμού και θυσίας, αλλά και ένας καθρέφτης της ανθεκτικότητας του ποντιακού ελληνισμού. Οι Σανταίοι, όπως οι Σουλιώτες, έμειναν στην ιστορία ως σύμβολα αντίστασης και αξιοπρέπειας. Η μνήμη τους ζει μέσα από τις αφηγήσεις, τις παραδόσεις και την ακλόνητη πίστη τους στην ελευθερία. Όπως είπε ένας ιερέας, βλέποντας τα χωριά της Σάντας να καίγονται, οι Σανταίοι οδηγήθηκαν «στην εξορία του Αδάμ». Ωστόσο, η κληρονομιά τους παραμένει ζωντανή, υπενθυμίζοντας τη δύναμη της ανθρώπινης ψυχής απέναντι στις αντιξοότητες.
Ο Χρήστος Κωνσταντινίδης είναι δημοσιογράφος ποντιακής καταγωγής. Οι πρόγονοί του προέρχονται από το Κοιλάδι Τραπεζούντας, το Χαμσίκιοϊ Ματσούκας και τη Θεοδοσιούπολη (Ερζερούμ).
