Ντιμπέιτ στην «Κ»: Ο Χατζιδάκις και τα δικαιώματα

Φαινομενικά, όλα είναι έτοιμα για το ξεκίνημα της επικείμενης παγκόσμιας περιοδείας του Hellenic Music Ensemble. Το 21μελές σύνολο, υπό τη διεύθυνση του συνθέτη και καθηγητή Πάνου Λιαρόπουλου, σχεδιάζει να παρουσιάσει σε 21 πόλεις της Ευρώπης, της Βόρειας Αμερικής και της Αυστραλίας, τη μουσική των Μίκη Θεοδωράκη και Μάνου Χατζιδάκι, με αφορμή τη συμπλήρωση εκατό χρόνων από τη γέννησή τους. Βασικοί ερμηνευτές, η Νατάσα Μποφίλιου και ο Γιάννης Χαρούλης.

Τις προηγούμενες ημέρες όμως, ο Γιώργος Χατζιδάκις, γιος του Μάνου Χατζιδάκι και διαχειριστής της κληρονομιάς του, ανακοίνωσε ότι προέβη σε νομικές ενέργειες κατά της περιοδείας. Αιτία, όπως ανέφερε, είναι ότι η πρόταση που αρχικά του είχε γίνει από τον κ. Λιαρόπουλο «δεν ανταποκρίνεται στις προδιαγραφές του Μάνου Χατζιδάκι». Από τη μεριά της, η διεθνής εταιρεία παραγωγής της περιοδείας, GTP Entertainment, ανακοίνωσε ότι οι κληρονόμοι «δεν έχουν το δικαίωμα να εγκρίνουν ή να απορρίπτουν δημόσιες εκτελέσεις της δημοσιευμένης μουσικής του Χατζιδάκι σε μη ελληνικές περιοχές», καθώς οι συναυλίες θα αδειοδοτηθούν σε κάθε χώρα από τους κατά τόπους οργανισμούς (Performing Rights Organizations) «που διαχειρίζονται νομίμως τα δικαιώματα δημόσιας εκτέλεσης των έργων του Μάνου Χατζιδάκι» («Κ», 25.11.25).

Μάνος Χατζιδάκις: Διαμάχη για την παγκόσμια περιοδεία

Αυτά βέβαια είναι νομικά ζητήματα. Αν χρειαστεί, θα επιλυθούν αρμοδίως. Η περιοδεία δεν έχει ακυρωθεί, με δεδομένο όμως ότι τέθηκε υπό συζήτηση το ύφος και ο χαρακτήρας της, η «Κ» θα ήθελε να σταθεί στην πιο καλλιτεχνική ή και θεωρητική πτυχή του θέματος. Ποιες είναι οι «προδιαγραφές» του Μάνου Χατζιδάκι; Υπάρχει κάτι σαν «χατζιδακικό πνεύμα» μιας συναυλίας ή μιας ερμηνείας; Δύο αρχιμουσικοί επιχειρούν να απαντήσουν.

ΜΙΛΤΟΣ ΛΟΓΙΑΔΗΣ
Μαέστρος, καθηγητής του Ιονίου Πανεπιστημίου
Ιερή προσήλωση, στην υπηρεσία της τέχνης

Ο προσδιορισμός ενός «χατζιδακικού πνεύματος» δεν είναι απλό ζήτημα. Αναρωτιέμαι μάλιστα, αν και ο ίδιος ο Μάνος Χατζιδάκις θα ήθελε να το επικαλούμαστε. Ωστόσο, οι άνθρωποι που αγαπούν τη μουσική μπορούν να αντιληφθούν στη δική του μια συγκεκριμένη ποιότητα ή μια διαφοροποίηση σε σχέση με το πώς ερμηνεύεται και εκτελείται η μουσική άλλων συνθετών. Ερμηνεύει κανείς τη μουσική και τα τραγούδια του Μάνου Χατζιδάκι με μια ιερή προσήλωση και έχοντας ως αφετηρία την ανάγκη να υπηρετήσει την τέχνη του, όχι να αποκομίσει οικονομικό όφελος. Ισως λοιπόν να ταίριαζε περισσότερο ο όρος «χατζιδακική συμπεριφορά» ή «χατζιδακική στάση ζωής»· που σημαίνει, να προσεγγίζεις τα μουσικά πράγματα με μια ιερή κατάνυξη, να έχεις ως σκοπό τη θεραπεία της τέχνης της μουσικής και, όλο αυτό, να είναι από μόνο του τόσο ειλικρινές, τόσο άμεσο, που να το εισπράττει και ο τελικός αποδέκτης: το ακροατήριο. Νομίζω μάλιστα ότι ο καλλιτέχνης που συγκεντρώνει τα χαρακτηριστικά μιας «χατζιδακικής» ερμηνείας είναι πρωτίστως αφοσιωμένος στην τέχνη του και επομένως δικαιούται να αποκληθεί ερμηνευτής, με όλα τα γράμματα κεφαλαία. Ο Μάνος Χατζιδάκις κατόρθωνε να εξασφαλίζει αυτήν την ποιότητα στις ερμηνείες και στις εκτελέσεις των τραγουδιών του και της μουσικής του. Δεν σημαίνει ότι άλλοι συνθέτες δεν το έκαναν. Οσοι όμως τον γνωρίσαμε, διαπιστώσαμε ότι ήταν ένα βασικό του μέλημα. Θα μπορούσε να δώσει την περιουσία του, αν όχι και τη ζωή του για αυτόν τον σκοπό. Ενδεικτικό παράδειγμα, η τελευταία συναυλία στην οποία διηύθυνε ο ίδιος την Ορχήστρα των Χρωμάτων, σε ένα διάλειμμα της οποίας, ο προσωπικός γιατρός του Μάνου Χατζιδάκι τού συνέστησε να διακόψει, γιατί άρχιζε να εκδηλώνεται ένα καρδιακό επεισόδιο. Ο Χατζιδάκις θέλησε να συνεχίσει τη συναυλία, με αποτέλεσμα, λίγο αργότερα, να χρειαστεί να νοσηλευθεί στον Ευαγγελισμό.

ΣΙΜΟΣ ΠΑΠΑΝΑΣ
Μαέστρος, διευθυντής Κρατικής Ορχήστρας Θεσσαλονίκης
Τα μουσικά έργα πρέπει να παίζονται όσο γίνεται περισσότερο

Σαφώς και υπάρχει «χατζιδακικό πνεύμα», όπως υπάρχει και το πνεύμα των έργων του Μότσαρτ, του Μπετόβεν, του Τσαϊκόφσκι και άλλων σπουδαίων συνθετών. Ωστόσο, είναι πρακτικά αδύνατο, αλλά και ανούσιο και ατελέσφορο να προσπαθεί κανείς να επιβάλει τη δυνητική εκτέλεση που θα έκανε ένας καλλιτέχνης ο οποίος δεν βρίσκεται εν ζωή, σε καλλιτέχνες που δραστηριοποιούνται αυτή τη στιγμή. Οι καλλιτέχνες παραλαμβάνουν ένα μουσικό έργο και, κάθε φορά που το ερμηνεύουν, το μετουσιώνουν σε ένα νέο καλλιτεχνικό αποτέλεσμα, συνδυάζοντας τον μουσικό κόσμο του συνθέτη με τον δικό τους. Είναι μέσα στη φύση της μουσικής δημιουργίας. Οταν αναλαμβάνω να ερμηνεύσω ένα έργο του Μπετόβεν, θα προσπαθήσω να εντρυφήσω, όσο περισσότερο γίνεται, σε όλες τις γνώσεις σχετικά με αυτό, στον ίδιο τον συνθέτη και στα όσα ενδεχομένως σκεφτόταν. Από εκεί και πέρα, το έργο περιέρχεται κατά κάποιον τρόπο σε εμένα και αναλαμβάνω την ευθύνη να το μεταδώσω, ως εκτελεστής, στους ακροατές μου. Θεωρώ λοιπόν ότι το μπλοκάρισμα μιας συναυλίας με βάση την ιδιοσυγκρασία ενός εκτελεστή είναι μουσικά ανήθικο. Βλάπτει την ίδια τη μουσική του συνθέτη. Ολοι παίζουν έργα του Μότσαρτ, του Μπετόβεν, του Τσαϊκόφσκι και –για να αναφέρω πιο πρόσφατους συνθέτες, των οποίων η μουσική υπόκειται σε πνευματικά δικαιώματα– του Σοστακόβιτς και του Σνίτκε. Δεν υπάρχει έλεγχος, από κανέναν, για το ποια άλλα έργα παίζονται μαζί ή ποιος τα παίζει. Υπάρχουν, βεβαίως, πολλές κακές εκτελέσεις των έργων αυτών. Αλλά η φήμη τους δεν βλάπτεται. Ούτε θα πει κανείς ότι φταίει ο Σοστακόβιτς, αν κάποιος παίξει άσχημα μια συμφωνία του. Πιστεύω, αντίθετα, ότι η καλύτερη υπηρεσία που μπορεί να προσφέρει ένας εκτελεστής στη μουσική ενός συνθέτη, είναι να παίζει τα έργα του. Τα μουσικά έργα πρέπει να παίζονται όσο γίνεται περισσότερο. Ειδικά την ποιοτική ελληνική μουσική, το ποιοτικό ελληνικό τραγούδι, είναι ευθύνη όλων μας, κατά έναν τρόπο, να τα διαδώσουμε και να τα μεταδώσουμε στις επόμενες γενιές. Κάτι που δεν νομίζω ότι μπορεί να επιτευχθεί με περιορισμούς.