Μία λιγότερο γνωστή αλλά εξαιρετικά σημαντική προσωπικότητα της ύστερης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας φέρνει στο προσκήνιο με ανάρτησή του ο ιστορικός Βλάσης Αγτζίδης. Πρόκειται για τον Πρώσο στρατάρχη Κόλμαρ φον ντερ Γκολτς, γνωστό στην οθωμανική ιστορία ως «Γκολτς Πασάς», έναν άνθρωπο που συνέβαλε καθοριστικά στην αναδιοργάνωση του οθωμανικού στρατού, αλλά παράλληλα συνδέθηκε με τις ιδεολογικές και στρατιωτικές διεργασίες που οδήγησαν στις γενοκτονίες των χριστιανικών πληθυσμών της Ανατολής.
Ο Κόλμαρ φον ντερ Γκολτς γεννήθηκε το 1843 στην Πρωσία και στάλθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1883 στο πλαίσιο της στενής στρατιωτικής συνεργασίας που είχε αναπτυχθεί ανάμεσα στη Γερμανική Αυτοκρατορία και το καθεστώς του Σουλτάνου Αμπντούλ Χαμίτ Β’.
Η αποστολή του ήταν σαφής: να εκσυγχρονίσει τον οθωμανικό στρατό. Μέσα σε λίγα χρόνια αναδιοργάνωσε τις στρατιωτικές σχολές, εκπαίδευσε μια νέα γενιά αξιωματικών και δημιούργησε τον πυρήνα των στελεχών που αργότερα θα αποτελούσαν τη ραχοκοκαλιά του κινήματος των Νεοτούρκων.
Πολλοί ιστορικοί θεωρούν ότι η νίκη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στις μεταρρυθμίσεις και στον εξοπλισμό που εισήγαγε ο Γκολτς Πασάς.
Το βιβλίο που έγινε «ευαγγέλιο» των Νεοτούρκων
Σύμφωνα με τον Βλάση Αγτζίδη, η μεγαλύτερη επιρροή του Γκολτς δεν περιορίστηκε στο πεδίο της στρατιωτικής οργάνωσης.
Με το έργο του «Das Volk im Waffen» («Ο λαός στα όπλα») διατύπωσε τη θεωρία του ολοκληρωτικού πολέμου. Η βασική ιδέα ήταν ότι μια πολεμική σύγκρουση δεν κρίνεται αποκλειστικά στο πεδίο της μάχης, αλλά απαιτεί την πλήρη κινητοποίηση του κράτους και την εξουδετέρωση κάθε στοιχείου που θεωρείται απειλή για την εθνική συνοχή.
Το βιβλίο αυτό άσκησε τεράστια επιρροή στους Νεότουρκους ηγέτες. Ιδιαίτερα ο Ενβέρ Πασάς θεωρούσε τον Γκολτς δάσκαλο και πρότυπό του.
Οι Νεότουρκοι υιοθέτησαν την αντίληψη ότι οι χριστιανικοί πληθυσμοί της αυτοκρατορίας αποτελούσαν έναν «εσωτερικό εχθρό» που εμπόδιζε τη δημιουργία ενός εθνικά ομοιογενούς κράτους.
Από τις θεωρίες στις πορείες θανάτου
Η ανάρτηση του ιστορικού επισημαίνει ότι ήδη από τη δεκαετία του 1890 ο Γκολτς είχε εισηγηθεί τη μαζική μεταφορά και επανεγκατάσταση πληθυσμών ως μέσο αντιμετώπισης των εθνοτικών προβλημάτων της αυτοκρατορίας.
Η ιδέα αυτή αποτέλεσε αργότερα τη βάση των πολιτικών εκτοπισμού που εφαρμόστηκαν σε βάρος Αρμενίων, Ελλήνων και Ασσυρίων.
Οι περίφημες «πορείες θανάτου», που στοίχισαν τη ζωή σε εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους, βασίστηκαν ακριβώς στη λογική της αναγκαστικής μετακίνησης πληθυσμών, όπου η πείνα, οι κακουχίες, οι ασθένειες και οι επιθέσεις λειτουργούσαν ως μηχανισμός εξόντωσης.
Κατά τον Αγτζίδη, ο Γκολτς γνώριζε πλήρως τι συνέβαινε την περίοδο 1914-1915 και όχι μόνο δεν διαμαρτυρήθηκε, αλλά αντιμετώπιζε τους εκτοπισμούς ως στρατιωτική αναγκαιότητα για την ασφάλεια του κράτους.
Η σκιά του πάνω από τον 20ό αιώνα
Ο Βλάσης Αγτζίδης επισημαίνει επίσης ότι αρκετοί ερευνητές εντοπίζουν ιδεολογικές συγγένειες ανάμεσα στις θεωρίες του Γκολτς και σε μεταγενέστερες αντιλήψεις που υιοθετήθηκαν από τον γερμανικό εθνικοσοσιαλισμό.
Η έννοια του απόλυτου πολέμου, η πλήρης κινητοποίηση της κοινωνίας και η εξάλειψη όσων θεωρούνται εχθροί του έθνους αποτελούν στοιχεία που επανεμφανίζονται αργότερα στη ναζιστική ιδεολογία.
Αν και οι ιστορικοί διαφωνούν ως προς το μέγεθος της επιρροής του, θεωρείται βέβαιο ότι το έργο του υπήρξε σημείο αναφοράς για πολλές στρατιωτικές και πολιτικές σχολές σκέψης του 20ού αιώνα.
Ο θάνατος στη Βαγδάτη και ο τάφος στην Κωνσταντινούπολη
Κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο ο Γκολτς υπηρέτησε αρχικά στο κατεχόμενο Βέλγιο και στη συνέχεια επέστρεψε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, αναλαμβάνοντας τη διοίκηση της 6ης Στρατιάς στη Μεσοποταμία.
Κατέγραψε σημαντικές επιτυχίες απέναντι στους Βρετανούς, με κορυφαία στιγμή την πολιορκία του Κουτ-ελ-Αμάρα.
Πέθανε στη Βαγδάτη τον Απρίλιο του 1916, επισήμως από τύφο, αν και κατά καιρούς διατυπώθηκαν υποψίες περί δηλητηρίασης.
Η κηδεία του πραγματοποιήθηκε με τιμές στη Βαγδάτη, ενώ ο τάφος του βρίσκεται στα Θεραπειά της Κωνσταντινούπολης. Χαρακτηριστικό είναι ότι στην κορυφή του μνημείου δεσπόζει η ημισέληνος, στοιχείο που υπογραμμίζει την ιδιαίτερη θέση που κατέχει μέχρι σήμερα στην τουρκική στρατιωτική ιστορία.
Η περίπτωση του Γκολτς Πασά φωτίζει μια συχνά παραγνωρισμένη πτυχή της ιστορίας: τον ρόλο που διαδραμάτισαν ευρωπαϊκές στρατιωτικές και πολιτικές αντιλήψεις στη διαμόρφωση των μηχανισμών που οδήγησαν στις γενοκτονίες των χριστιανικών λαών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και στη βίαιη μετάβαση προς το τουρκικό εθνικό κράτος.
Το Pontosvoice.com (…τ’εμέτερον η λαλία) είναι μια ενημερωτική ιστοσελίδα που σκοπό έχει να ενημερώνει τον Ποντιακό κόσμο για όλα τα νέα που αφορούν τον Ποντιακό Ελληνισμό , δράσεις, εκδηλώσεις, ιστορικά ευρήματα, απόψεις. Είμαστε μια ανοιχτή ομάδα και είμαστε η φωνή όλων , μην διστάσετε να επικοινωνήσετε μαζί μας για ότι σας απασχολεί στο info@pontosvoice.com
