Στον Πόντο ο ερχομός του Μαρτίου σήμαινε, ότι η Άνοιξη πλησιάζει. Μπορεί ο μήνας να έφερνε ακόμη κρύα, χιόνια και γυρίσματα χειμωνιάτικα, όμως στη λαϊκή συνείδηση λογαριαζόταν ως προπομπός της καλοκαιρίας: οι μέρες μεγάλωναν, το φως άλλαζε, και η φύση άρχιζε να «ξυπνά».
Η εικόνα της εποχής αποτυπώνεται και στα ποντιακά δίστιχα που έδεσαν τον Μάρτη με τα χελιδόνια και το λιώσιμο των χιονιών:
«Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια»
Όπως και σε πολλές άλλες πτυχές της ποντιακής ζωής, έτσι και το όνομα του μήνα δεν ήταν ενιαίο, αλλά διαφοροποιούνταν από τόπο σε τόπο.
«Μάρτης» στην Κερασούντα, Οινόη και Ινέπολη
«Μάρτ’ς» στην Τραπεζούντα, Σάντα, Κοτύωρα και Χαλδία
Ακολουθούσε η φήμη του μήνα, έτσι όπως την παρέδωσαν οι παλιοί μέσα από κοφτές, χαρακτηριστικές εκφράσεις.
Στα Σούρμενα προειδοποιούσαν: «Μη κουρφίζητε τον Μάρτ’, ατός έχ’ πολλά ενιάτ’» (μην τον παινεύετε, έχει πείσμα και γινάτι).
Στο Σταυρίν τον έλεγαν ωμά: «Έρθεν ο Μάρτς αγέλαστον και ο θεοχάλαστον» – δηλαδή μήνας “σκυθρωπός” και ικανός για ζημιές.
Στην Ινέπολη έμεινε το προσωνύμιο: «Ο Μάρτης ο Πεντάγνωμος», γιατί μπορούσε να αλλάζει καιρική “γνώμη” πολλές φορές μέσα στην ίδια μέρα.
Οι ποντιακές παροιμίες δεν ωραιοποιούν, παρουσιάζουν τον Μάρτη άτακτο, ασυνεπή, πότε γλυκό και πότε εκδικητικό. Η αστάθεια συνοψίζεται σε φράσεις όπως:
«Ο Μάρτης κι αν μαρτεύκεται, καλοκαιρίας μυρίζει…
κι όταν παραχολάσκεται, τον Κούντουρον διαβαίνει».
Κομβική εδώ είναι η λέξη «μαρτεύκομαι» (Κοτύωρα): σημαίνει “κάνω τα μαρτιάτικά μου”, δηλαδή ενεργώ απρόβλεπτα.
Κι όμως, παρά τα καμώματα, ο μήνας ερχόταν με ανακούφιση: οι άνθρωποι ένιωθαν ότι ο χειμώνας σπάει. Τα χιόνια άρχιζαν να λιώνουν στα βουνά, τα ποτάμια φούσκωναν, η γη πρασίνιζε, τα ζώα έβγαιναν στη βοσκή και η ζωή έμπαινε σε ρυθμό άνοιξης. Όλα αυτά πέρασαν στα δίστιχα που μιλούν για τη φύση που σηκώνεται όρθια:
«Ο Μάρτ’ς θα φέρ’ την Άνοιξην…»
«Άνοιξη και Θεού χαρά…»
Ο Πόντος κρατούσε γερά τις λαϊκές του βεβαιότητες, και ο Μάρτης είχε το δικό του “πακέτο” από προλήψεις:
Με τις πρώτες δυνατές ηλιαχτίδες, ειδικά οι κοπέλες πρόσεχαν να μη “μαυρίσουν”. Έδεναν στον δεξί καρπό τον «Μάρτη», το «ζουλιχτόν ράμμαν» από άσπρη και κόκκινη κλωστή, ως φυλαχτό για να μη τις “κάψει” ο ήλιος. Αυτό μάλιστα έχει παραμείνει ακόμα στις μέρες μας.
Ζώα που γεννιόνταν τον μήνα αυτό, έπαιρναν τη “σφραγίδα” του «μαρτέσ’ μουσκάρ’».
Επίσης, είχαν την πίστη ότι ό,τι φυτέψεις τον Μάρτη θα πιάσει, αλλά ταυτόχρονα προειδοποιούσαν τους βιαστικούς: μη σας ξεγελάσουν τα “καλά ημέρας”, γιατί ο Μάρτης έχει ακόμη γινάτι.
Στον Πόντο, ο Μάρτης δεν ήταν “γλυκός” μήνας. Ήταν όμως ο μήνας της μετάβασης: έσπαγε τον χειμώνα, έφερνε σημάδια Άνοιξης, άνοιγε δουλειές στη γη, ξυπνούσε την κίνηση της φύσης και κρατούσε τις παλιές προφυλάξεις, από τον ήλιο ως τα “γυρίσματά” του. Ένας μήνας που τον καλοδέχονταν, αλλά δεν τον εμπιστεύονταν ποτέ απόλυτα.
