Η φράση «εκαβάλκεψεν τα πουλούλε»
δηλαδή καβάλησε τα πιθάρια, λέγεται για γυναίκα που πέτυχε απίθανο συνοικέσιο, κάτι σχεδόν υπερφυσικό. Η εικόνα της γυναίκας πάνω σε πιθάρι δεν είναι τυχαία, αντλεί από μια πανάρχαια λαϊκή παράδοση, κοινή σε Ελλάδα, Μικρασία και Βαλκάνια: τις μάγισσες που πετούν πάνω σε πιθάρια, γουδιά ή ραβδιά, μεταμορφωμένες σε στοιχειά της νύχτας.
Στον ελληνικό χώρο υπάρχουν παραλλαγές:
Στην Ήπειρο και τη Θεσσαλία οι γριές-μάγισσες «καβαλάν το πιθάρι κι απουλούνε», δηλαδή πετούν. Το ίδιο και στα παραμύθια της Σμύρνης: «Η γιαγιά επήρεν το πιθάρι τ’ και φώναξεν: σύρε, σύρε στου Τσεσμέ!» — και το πιθάρι πετούσε, όπως η σκούπα των ευρωπαϊκών μαγισσών.
Στον Πόντο όμως, η φράση έχει σατιρικό βάρος, δεν δείχνει δαιμονική πράξη, αλλά γυναικεία πανουργία και ικανότητα να κάνει «το αδύνατον δυνατόν». Η «καβαλησιά» του πιθαριού είναι το σύμβολο της επιτυχίας μέσα από πονηριά, πείσμα ή γλωσσική μαγεία.
Ετυμολογικά και εθνολογικά, η εικόνα του μαγικού πιθαριού πιθανόν προέρχεται από τις αρχαίες δοξασίες για το αγγείο ως φορέα ψυχής ή μεταφορικού ταξιδιού (θυμίσου τα «πλοία-πιθάρια» των Ορφικών). Στον μεσαίωνα, ο λαός ταύτισε το πιθάρι με το δοχείο των μαγισσών — από όπου ξεπήδαγε ο άνεμος ή το φαρμάκι.
Έτσι, όταν στον Πόντο λένε
«Η Λίτα εκαβάλ΄κεψεν τα πουλούλε»,
δεν εννοούν πως έκαμε μάγια, μα πως πέτυχε κάτι μαγικό — έναν γάμο, μια τύχη, έναν άθλο κοινωνικό. Το πιθάρι γίνεται το άλογο της επινοητικότητας.
Η φράση απέκτησε και θεατρική ζωή: υπάρχει ένα εξαίρετο ποντιακό θεατρικό έργο, «Η Λίτα εκαβάλ΄κεψεν τα πουλούλε» του Νικοπολιτίδη, που σατιρίζει ακριβώς αυτή τη λαϊκή φαντασία και την ικανότητα των Ποντίων γυναικών να μετατρέπουν την τύχη σε… ιπτάμενο πιθάρι.
Η φράση λοιπόν είναι ένα κομψοτέχνημα του λαϊκού νου: λίγο σάτιρα, λίγο δεισιδαιμονία, πολύ φαντασία. Κάθε κοινωνία έχει τις «καβαλημένες» της μάγισσες — απλώς στον Πόντο τις θαυμάζουμε αντί να τις φοβόμαστε.
Η Παναγιώτα Ιωακειμίδου είναι φιλόλογος, συγγραφέας, ερευνήτρια και εκπαιδεύτρια ποντιακής διαλέκτου. Διδάσκει ποντιακά ανά την υφήλιο, μέσω Πλατφόρμας Τηλεδιασκέψεων. Ανήκει στην τρίτη γενιά προσφύγων από τον Πόντο. Γεννήθηκε στο Κλείτος Κοζάνης από αγρότες γονείς και Πόντιους με καταγωγή από το Απέξ. Σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή Θεσσαλονίκης και υπηρέτησε τη Μέση εκπαίδευση Φιλολογώντας. Ερευνήτρια της Ποντιακής Μητρικής Γλώσσας, δίδαξε την Ποντιακή Διάλεκτο στο Πανεπιστήμιο “Μακεδονία” Θεσσαλονίκης και αρθρογραφώντας στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο.